logo

Καζαντζάκης, Γκαρωντύ. Οι Παρεξηγημένοι! Ένα ακόμα βιβλίο του Κ. Χατζιδάκη

logo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Οι παρεξηγημένοι

 

 

Νίκος Καζαντζάκης  -  Ροζέ Γκαρωντύ

 

    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Κώστα Χατζιδάκη

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Οι παρεξηγημένοι

 

 

 

 

Νίκος Καζαντζάκης  -  Ροζέ Γκαρωντύ

 

 

                                2η Έκδοση 2019

 

 

 

 

              Εκδόσεις        «περισσότερον φως»

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 1.            Μια εξομολόγηση και μια εξήγηση

από τον συγγραφέα…

 

Αυτή τη στιγμή αισθάνομαι σαν να επιστρέφω στο τσίρκο της πόλης μετά από μια εικοσάχρονη περιπλάνησή μου στη ζούγκλα.

Είμαι ο Κώστας Χατζηδάκης, ο συγγραφέας και ο άνθρωπος. Και δεν ξέρω τι από τα δύο είμαι περισσότερο. Επιστρέφω στην Ιθάκη των έντεκα βιβλίων μου μετά από μια πολύχρονη περιπλάνηση και πάλη μου με τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες του κόσμου της τηλεόρασης.

       Έχω κατά καιρούς διατυπώσει την άποψη ότι ο συγγραφέας δεν πρέπει να γράφει το προσωπικό βιογραφικό του σ’ αυτά, γιατί άμεσα και έμμεσα, βιογραφείται από το περιεχόμενο των κειμένων του. Στη φάση ετούτη όμως θα πρέπει να κάνω,  κάτι σαν αναφορά, σαν απολογία μου στον αναγνώστη, που επί είκοσι χρόνια δεν είδε ένα καινούργιο βιβλίο μου στα ράφια των βιβλιοπωλείων.

       Όπως λένε για την επίδραση της «Κίρκης τής εξουσίας» στον άνθρωπο, θα πρέπει να λένε και για τις Σειρήνες της τηλεόρασης… Με αυτό δεν εννοώ ότι οι Σειρήνες αυτές μάγεψαν εμένα αλλά δυστυχώς μάγεψαν, και μάλιστα με το χειρότερο τρόπο, σχεδόν το σύνολο του κόσμου. Έτσι πιστεύοντας ότι έπρεπε να μεταφέρω εκεί το μετερίζι μου για να χτυπήσω στο κέντρο του στόχου -στην καρδιά του κακού- αποδέχτηκα να «μετοικίσω» όλα αυτά τα χρόνια, σε τρία διαφορετικά κανάλια. Οι όροι που απαιτούσα από αυτά ήταν ευνοϊκοί για εμένα, αλλά μάλλον και για τα κανάλια: Δεν θα λογοκρίνομαι, θα επιλέγω εγώ πρόσωπα και θέματα με τα οποία θα κινούμαι -νόμιμα, πολιτισμένα και καλαίσθητα- πάντα όμως  γύρω στο κόκκινο…

       Θα άλλαζα τον κόσμο που έχει φύγει πια από το βιβλίο και θα τον έπειθα να επιστρέψει σ.’ αυτό; Θα άλλαζα τη τηλεόραση από τον ορμητικό κατήφορο στον οποίο πλέον πορευόταν; Όχι. Θα έκανα έναν περίπατο στην ζούγκλα.

 Όπως ξέρετε στην ζούγκλα που εννοώ, τα θηρία, κυρίως  τρώγονται μεταξύ τους και εγώ ως μη «θηρίο» δεν κινδύνευα. Θα πείτε ότι κυκλοφορούν εκεί και δηλητηριώδη ερπετά… Το ένιωσα και αυτό όπως περιγράφω σε άλλο βιβλίο μου που κυκλοφορεί σχεδόν ταυτόχρονα με ετούτο (Το τέλος του Καραμανλισμού).

Απλά διαπίστωσα γενικά  μέσα στα πολλά από τα οποία «επέζησα», ότι είχα και έναν… τηλεοπτικό μιθριδατισμό.

 

Δεκαεννιά χρόνια στην τηλεόραση δεν περιγράφονται εύκολα μέσα σε έναν πρόλογο. Μου έδωσαν όμως την ευκαιρία να πω συνολικά πιο πολλά πράγματα απ’ όσα έχω πει στα βιβλία μου και κυρίως να μιλήσω με πρόσωπα – ιερά τέρατα θα μπορούσαμε να τα πούμε- της πολιτικής, του πνεύματος και των αγώνων… Εφ’ όλης της ύλης δε, και μάλιστα όχι μόνο μια φορά.. Όπως π.χ. με την Άννα Συνοδινού, με τον Μιχάλη Κατσαρό, με την Άννα Σικελιανού, με τον Βύρωνα Πολύδωρα με την Ελένη Καζαντζάκη, με τον Ροζέ Γκαρωντύ!  Έτσι επιστρέφοντας στα βιβλία μου (και ενώ συνεχίζω αμετανόητος στην τηλεόραση) φέρνω μαζί μου ότι καλύτερο αποκόμισα από τα χρόνια αυτά της έντονης τηλεοπτικής μου περιπλάνησης, συλλέγοντας ακόμα εμπειρίες και μαρτυρίες με την εκπομπή μου «Κατά παντός υπευθύνου».

Επιχειρώ απλά εδώ να αφιερώσω σε εσάς σήμερα αλλά και να περισώσω με ένα βιβλίο, όλα όσα μου είπαν δυο πρόσωπα από τα τόσα που εμπιστεύτηκαν τις εκπομπές μου και εμένα προσωπικά: Η Ελένη Καζαντζάκη για τον Νίκο Καζαντζάκη, το έργο, τις πιέσεις και την αγωνία του και ο Ροζέ Γκαρωντύ για την πραγματική ζωή και σκέψη του και για τα αληθινά πιστεύω του. Για την εποχή του, τις δοκιμασίες του και την εποχή μας, που ως ένα σημείο του «στάθηκε άδικη και εχθρική» αλλά και για το αύριο που μάλλον θα τον δικαιώσει…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Α

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

 

 

 

όπως τον είδε και τον έζησε η σύζυγος και σύντροφός  του Ελένη Σαμίου-Καζαντζάκη

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Είναι γνωστό ότι ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες κρητικούς με παγκόσμια διαχρονική αναγνώριση, ένας κλασικός πια, είναι ο Νίκος Καζαντζάκης. Είναι από τους λίγους μεγάλου αναστήματος συγγραφείς της νεότερης Ελλάδας και όχι μόνο. Αυτό δεν είναι υποκειμενικό, ως γνωστόν το λένε όλοι και το επισημαίνουν πολλές σπουδαίες και καταξιωμένες προσωπικότητες απ΄ όλο τον κόσμο..

       Τα εσωτερικά αδιέξοδα του Καζαντζάκη, αυτά που δείχνουν το βαθύ και αλύγιστο ψάξιμό του, λειτούργησαν σαν εσωτερικός αδηφάγος τροχός γι αυτόν, παραγωγής ακτινοβολίας για εμάς. Παράλληλα όμως προκάλεσαν πιθανότατα τις δύο πλευρές αμφισβητιών  του, πλευρές αποδεδειγμένα ασήμαντες, χωρίς κανένα ιδιαίτερο βάθος και περιεχόμενο. Δηλαδή –όπως θα δούμε πιο κάτω- ιδιοτελή πρόσωπα και κούφιοι  χώροι…

Η μία πλευρά ήταν το ΚΚΕ και οι δογματικοί του άνθρωποι, οι παντοτινοί Συνοδοιπόροι του και μαζί τους, τσόντα ή μπροστάρησσα  Γαλάτεια…

Η άλλη, η ακόμα πιο ρηχή αλλά εξίσου δογματική ήταν η Εκκλησία.

Και η μία πλευρά και η άλλη δεν είχαν ίχνος φαντασίας που χρειάζεται για να κατανοήσουν το πώς σκέφτεται ένας διανοούμενος μαχητής φιλόσοφος και να υποκλιθούν μπροστά του. Τετραγώνιζαν τον κύκλο στα στενά τους μέτρα και οριοθετούσαν το άπειρο στα πεπερασμένα σύνορα της σκέψης και των συμφερόντων τους.

Το σημαντικότερο πράγμα που διαθέτει ο χριστιανισμός είναι ο Χριστός και όχι παλιοί ή οι σημερινοί παπάδες του. Ο Χριστός έκανε πολύ μεγάλους αγώνες κατά του φιλισταϊσμού, αλλά αυτοί αντί να εγκαταλείψουν τον φιλισταϊσμό, αυτό ή να εξαφανιστούν οι ίδιοι, έχουν κυριαρχήσει μέσα στους κόλπους της ίδιας του της εκκλησίας και όχι μόνο….

       Ο Καζαντζάκης ήταν μεγάλος. Από τους αρχιερείς μας κανένας δεν ήταν μεγάλος. (Προσπάθησαν πολλοί να περάσουν για μεγάλο τον Χριστόδουλο. Ο άνθρωπος ήταν διαβασμένος και ευφυής αλλά δεν τόλμησε να ξεφύγει από τα περί Καζαντζάκη του ιερατείου του…) Κανένας λοιπόν δεν μεγαλούργησε, κανένας δεν λατρεύτηκε στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό και κανένας τους δεν καταξιώθηκε να διαβάσει τον «Τελευταίο Πειρασμό» και να καταλάβει πόσο βαθιά και με πόση δύναμη χειρίστηκε ο Καζαντζάκης αυτό το θρησκευτικό θέμα. Να νιώσει ότι ο Χριστός του Καζαντζάκη ήταν ο πραγματικός Χριστός! Έτσι επήλθε η σύγκρουση του ισχυρού που ήταν η Εκκλησία και του πιο αδύναμου που ήταν ο συγγραφέας. Μόνο που η νίκη της Εκκλησίας ήταν αιώνια ήττα για αυτήν και η δοκιμασία του συγγραφέα ήταν το δάφνινο στεφάνι και η αθανασία του…

       Για να καταλάβουμε καλύτερα αυτή τη διαφορά θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η ίδια η θρησκεία ονομάζει το Χριστό Θεάνθρωπο. Ο Καζαντζάκης ακριβώς σεβόμενος τον όρο αυτό -πράγμα που ως συγγραφέας δεν ήταν υποχρεωμένος να πράξει- παρουσιάζει τον Θεάνθρωπο και στις δύο φάσεις του: αυτόν που ζει ή που ονειρεύεται την απλή ζωή και αυτόν που παρά το μαρτύριό του, με ανακούφιση λέει «Ευτυχώς, καλά είμαι εδώ» και μετά από λίγο ψιθυρίζει «Τετέλεστε!»  κι ήταν σαν όλα ν’ άρχιζαν…

 

       Το δυστύχημα για την Εκκλησία είναι ότι δεν κοσμείται από τίποτα άλλο παρ’ εκτός από μιζέρια, μετριότητα, πείσμα και ανομολόγητους ιδιωτικούς βίους των προκαθημένων της, αρπαγή ύλης και χρήματος και μετά ψαλμοί για το θεαθήναι… Το δράμα της εκκλησίας μας είναι ότι δεν κατάφερε μετά από 2.000 χρόνια να αναπτύξει και εκσυγχρονίσει το ιδεολογικό και μεταφυσικό της υπόβαθρο. Έτσι αντιμετώπισε τον Καζαντζάκη, όπως το σκότος αντιμετωπίζει το φως. Με φόβο και μιζέρια.

       Ο Ανρί Μπαρμπίς στο βιβλίο του «η ζωή του Χριστού, καταλήγει ότι τελικά  ο Χριστός, δεν ήταν παρά «μια σταυρωμένη κραυγή». Αυτόν όμως δεν τον αφόρισε κανένας.

Την ίδια δυσαρέσκεια έδειξε η Εκκλησία εδώ αλλά και έξω, για το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται». Ενοχλήθηκε για την περιγραφή εκεί ενός αξιωματούχου παπά που καθόλου δεν διέφερε από κάμποσους σημερινούς καλοθρεμένους εξουσιαστές και δολοπλόκους προκαθήμενους. Φαίνεται δε, ότι ενοχλήθηκε ακόμα περισσότερο με την περιγραφή ενός άλλου παπά στο ίδιο βιβλίο, του παπα-Φώτη, του οποίου ο υποδειγματικός ρόλος του επαναστάτη ποιμενάρχη δημιουργούσε μεγάλο κοντράστ με τους σημερινούς παπάδες.

 

       Θα μπορούσε να αποτολμήσει κανείς να πει ότι ο Καζαντζάκης ως φιλόσοφος δεν μπορεί να μετρήσει στο επίπεδο των απαιτήσεων της εποχής μας. Γιατί δεν ανήκει στους κλασικούς μεγάλους φιλόσοφους αλλά και γιατί δεν πρόλαβε τις σημερινές ταχύτητες εξέλιξης της αντίληψης για τη δημιουργία του κόσμου, για την ύπαρξη ενός θεού μέσα στον κόσμο αυτό. Για τη διερεύνηση του θανάτου και για την πιθανή περιοχή του θείου, σκέψεις για το περιεχόμενο των οποίων, με τη βοήθεια της ηλεκτρονικής και της πολλαπλασιασμένης έρευνας, σήμερα. ασφαλώς ξέρουμε πιο πολλά πράγματα. Οι εξελίξεις λοιπόν αυτές στην έρευνα που φώτισε και θα φωτίσει ακόμα περισσότερο ένα τομέα, ήταν άγνωστες στον Καζαντζάκη. Ο Καζαντζάκης έμεινε με τον καημό ότι δεν μπόρεσε να σηκώσει το πέπλο του μυστηρίου, ενώ εμείς διακατεχόμαστε από την αγωνία και την προσμονή, του τι θα δούμε όταν στα επόμενα 50 χρόνια ανασηκωθεί το πέπλο αυτό.

Τούτο όμως, δεν σημαίνει ότι ο Καζαντζάκης δεν υπήρξε ένας κορυφαίος συγγραφέας, ένα μεγάλο μυαλό και μια βαθιά ψυχή άγρυπνη και ωραία. Παραμένει τόσο ψηλά -μέσα στα όρια και μιας κάποιας δικής του έντονης φιλοσοφικής ενατένισης- ώστε η αποκοπή μεγάλης μερίδας του κόσμου σήμερα από αυτόν, να είναι δείκτης του πόσο χαμηλά έχει πέσει αυτός ο κόσμος.

Όταν το σήμα κινδύνου χτυπήσει ηχηρά -πλησιάζει και αυτή η εκδοχή- θα θυμηθούμε τον Καζαντζάκη για να μπορέσουμε να ξανασηκωθούμε. 

 

 

 

       Και σε άρθρα και στην τηλεόραση, παρά την μετρημένη έκταση των δυνάμεων μου, έκανα πολλούς αγώνες για να ακουστούν παρόμοιες απόψεις δικές μου και άλλων. Και βέβαια ήταν μια μεγάλη ευκαιρία, συγκινητική και τιμητική για εμένα να δεχθεί η Ελένη Καζαντζάκη να μιλήσει μαζί μου για όλα αυτά. Ανοίγω λοιπόν το αρχείο μου εδώ με όλα όσα μου είπε, ώστε το υλικό αυτό να γίνει κτήμα όλων των φίλων του Καζαντζάκη, των ερευνητών, των βιογράφων αλλά και όλου του κόσμου. Να προσθέσει στα τυχόν κενά της γνώσης αλλά και να ικανοποιήσει και το δικό μου πείσμα στο να μη δέχομαι να υπάρχουν «παρεξηγημένοι» ανάμεσα στους μεγάλους διανοητές του κόσμου. Και για τον Καζαντζάκη και για τον Γκαρωντύ, έστω και ένα εκατομμυριοστό στοιχείων αν προσθέσω με το βιβλίο αυτό, θα είναι σημαντικό.

Άλλωστε δεν είχα δικαίωμα να μην γράψω ετούτο το βιβλίο, αλλά μάλλον είχα καθήκον να σώσω και να στείλω στον κόσμο τα όσα μου εμπιστεύτηκαν.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

 

 

Αναμφισβήτητα ο «Ασυμβίβαστος» (ο Καζαντζάκης) της Ελένης Καζαντζάκη είναι ένα από τα καλύτερα και σημαντικότερα βιβλία που έχουν γραφτεί για τον Νίκο Καζαντζάκη.  Πάντοτε η Λένοτσκα είχε ένα είδος γραψίματος, που θα μπορούσε να θεωρηθεί πρωτοποριακό και μοντέρνο για την εποχή της. Είναι από τις καλύτερες γραφές και εισαγάγει ένα λόγο που διαγράφεται ανάγλυφα και  συνδέει δυναμικά τα κομμάτια του παζλ, βασίζοντάς τα πάνω στις επιστολές του ίδιου του Καζαντζάκη. Πέραν τούτου, όμως, είναι ένα βιβλίο που αγαπήθηκε πολύ και πήρε το 1ο βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, δικαιώνοντας κατά κάποιο τρόπο την Ελένη Καζαντζάκη. Στο εξωτερικό δε, έχει κάνει μια θαυμάσια καριέρα, εφόσον στα αγγλικά και στα γαλλικά ήδη τιτλοφορείται «βιογραφία Νίκου Καζαντζάκη» από την Ελένη Καζαντζάκη και προωθήθηκε τελευταία και στην ισπανική γλώσσα για τις χώρες της λατινικής Αμερικής.

Στην συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται πως η Ελένη Καζαντζάκη ακολουθεί τα συγγραφικά βήματα του συντρόφου της.

Η ίδια όμως υποστηρίζει ότι «εκείνος δεν αντιγράφεται και πώς να αντιγράφεται ένας μεγάλος συγγραφέας που έχει μεταφραστεί σε 32 ξένες γλώσσες και είκοσι διαλέκτους.. Το «ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε ακόμα και στα κινέζικα και κορεάτικα, εκτός από τις γνωστές γλώσσες. Επίσης  είναι γνωστό ότι για 2 χρόνια, το ’69 περίπου, η «ΟΔΥΣΣΕΙΑ» ήταν best seller στην Αμερική. Λοιπόν πραγματικά δεν αντιγράφεται». Και συνεχίζει:

«Στο εξωτερικό γνωρίζουν καλά το έργο του Καζαντζάκη και ενδιαφέρονται για οποιαδήποτε κίνηση γίνεται σχετικά. Κατέχει μία από τις κορυφαίες θέσεις  συγγραφέα παγκοσμίου ακτινοβολίας χωρίς καμία υπερβολή. Η συνεισφορά σας δε είναι μεγάλη κύριε Χατζηδάκη, γιατί  κάποτε θυμάμαι, απαντήσατε σε μια επιστολή κακοήθειας εναντίον του Νίκου σε ένα περιοδικό, και πήρατε μια πάρα πολύ καλή θέση, ίσως να είστε από τους μοναδικούς πνευματικούς ανθρώπους που πήρανε θέση υπέρ του Καζαντζάκη και άμεσα και ανυποχώρητα θα έλεγα.».

 

Στην συνέχεια του πολύφυλλου βιβλίου των εμπειριών και της μνήμης της που μου άνοιξε η Ελένη Καζαντζάκη θέλησε να αφηγηθεί μία ιστορία που δείχνει να την γεμίζει ικανοποίηση.

«Κάποτε πήγε στο εξωτερικό, στην Αγγλία, σε ένα μεγάλο  βιβλιοπωλείο και ζήτησε Καζαντζάκη αλλά δεν βρήκε. Τότε ρώτησε δυσαρεστημένη: “Καλά δεν έχετε Καζαντζάκη;” Και πήρε την αναπάντεχη γι αυτήν απάντηση: “Εκεί είναι οι κλασικοί κυρία μου..” και της έδειξε ειδική πτέρυγα που ήταν οι κλασικοί συγγραφείς μεταξύ των οποίων και ο Νίκος Καζαντζάκης!»

Δυνατό κοντράστ στο πιο πάνω αποτελεί ένα στιγμιότυπο από την ελληνική πραγματικότητα όπου πριν από χρόνια ο συγγραφέας ετούτου του βιβλίου, βρέθηκε στην Αίγινα και θέλησε να μάθει που είναι το σπίτι του Καζαντζάκη. Απευθύνθηκε λοιπόν σε κάποιους σε ένα καφενείο να του πουν που βρίσκεται το σπίτι του. Και πήρε την πιο απρόβλεπτη αλλά και ενδεικτική απάντηση : “Του Καζαντζάκη; Του Καζαντζίδη θα θέλετε να πείτε”.

Αυτή είναι δυστυχώς η ελληνική πραγματικότητα.

Η Ελένη Καζαντζάκη συμπληρώνει αναφέροντας ότι «το ενδιαφέρον των ανθρώπων του εξωτερικού οι οποίοι έχουν ιδρύσει συλλόγους και κέντρα πνευματικά με κύριο θέμα τον Καζαντζάκη, είναι τεράστιο και εντυπωσιακό. Το κακό είναι ότι μέγα μέρος από το ελληνικό κοινό σήμερα τον έχει αγνοήσει. Έχουν δημιουργηθεί μερικές εστίες περίεργες. Οι εστίες είναι γνωστές, είναι τα δύο άκρα. Πάρα πολύ με απασχόλησε αυτό το θέμα του Καζαντζάκη, επειδή έζησα όλη αυτή την ιστορία με τον «Τελευταίο Πειρασμό». Γιατί ήμασταν μετέωροι τότε, δεν ξέραμε τι θα συμβεί, και κάθισα και το μελέτησα το θέμα και είδα ότι πραγματικά ήταν τα δυο άκρα: οι μαρξιστές και οι κληρικαλιστές, που και οι δυο δεν μπορούν να προφασιστούν ούτε άγνοια ούτε αφέλεια. Ξέρουν πολύ καλά τι κάνουν… Γιατί αν ήταν ένας τυχαίος συγγραφέας που δεν επηρέαζε καταστάσεις, δεν θα έκαναν αυτό που έκαναν… Επομένως υπάρχει πλάνο και γερό πλάνο μάλιστα. Για λογαριασμό των μαρξιστών μεν εκδόθηκε ένα αρκετά καλογραμμένο βιβλίο μιας συγγραφέως, που αναφερόταν στον Καζαντζάκη, εναντίον του βεβαίως, και που το αφιερώνει στην κόρη της και στην νεολαία, για να μην ακολουθήσουν τα παιδιά της γενιάς μας τα διδάγματα του Καζαντζάκη. Που σημαίνει πως ήταν μια στημένη και καλά σχεδιασμένη περίπτωση από ορισμένους. Και είναι δίκαιο και σωστό από τη πλευρά τους, αν φυσικά δεν υπάρχει καμία άλλου είδους κακότητα ή κακή πρόθεση, αφού οι  ίδιοι είναι θετικιστές, ενώ ο Καζαντζάκης είναι αντιθετικιστής, ενώ αυτοί είναι ρασιοναλιστές, ενώ ο Καζαντζάκης είναι αντιρασιοναλιστής, όταν αυτοί είναι υλιστές, ενώ ο Καζαντζάκης είναι ιδεαλιστής. Υπάρχει δηλαδή διαφορά απόψεων. (Σ.σ. σχολών).  Προφανώς όμως θα υπήρχαν και κάποια πιο προσωπικά θέματα ότι, ίσως να ξεκίνησαν κάπου μαζί και κάπου να απομακρύνθηκαν. Το θέμα είναι ότι έμειναν πίσω αυτοί, αυτός προχώρησε. Υπάρχουν και άλλα, τα οποία έχουν κάποιο λόγο. Οι κληρικαλιστές γιατί; Διότι ο Καζαντζάκης είναι εναντίον του κλήρου, του κακού κλήρου, διαφοροποιεί τον καλό από τον κακό κλήρο και αυτό φαίνεται στο «Χριστός ξανασταυρώνεται».* Η Εκκλησία μας όμως η επίσημη, λέει όχι. Ο κλήρος, ο παπάς είναι μεσάζων όσο κακός και να είναι. Εσύ πήγαινε και εξομολογήσου σε αυτόν, πήγαινε και άκου τη λειτουργία του, όσο κακός κι αν είναι. Εκεί διαφωνεί ο Καζαντζάκης.»

      

Νομίζω ότι η Εκκλησία έχει δικαίωμα να διαφοροποιεί τη θέση της. Αλλά έχει μείνει η λαθεμένη εντύπωση πως ο Νίκος Καζαντζάκης έχει έρθει σε μία τελική ρήξη με την Εκκλησία. Πράγμα όμως το οποίο δεν έγινε. Κατά τη γνώμη μου πάντως, ο Καζαντζάκης ήταν βαθιά θρήσκος, βαθιά θεοσεβούμενος. Και κάποιος που ξέρει να διαβάζει Καζαντζάκη μπορεί να το καταλάβει. Και αυτό επιβεβαιώνεται από τη συγκλονιστική αφήγηση της Ελένης Καζαντζάκη:

«…Την ημέρα που ήταν ετοιμοθάνατος, τον άκουσα που είπε στον γιατρό «εν τγεφτς σλουφτς» και δεν του έδωσε το χέρι να του κάνει την ένεση. Τότε τον σιμώνω και του λέω «Καλά λοιπόν, τον βρήκες;». Και εκείνος λέει: «Όχι τώρα ακόμα αλλά οι άλλοι θα τον βρουν!»…Άρα με αυτό μας έλεγε ότι υπάρχει.  Δηλαδή την ώρα σχεδόν που πέθαινε, επέμενε ότι υπάρχει Θεός. Άσχετο, αν δεν τον βρήκε ο ίδιος. Θα τον βρούνε οι άλλοι!

Υπάρχει Θεός, ο αόρατος. Την ώρα που πέθαινε επέμενε ότι υπάρχει ο Θεός άσχετα αν δεν τον βρήκε. Και είναι, όχι απλά θρησκευτικός, αλλά θρησκευτικός βυζαντινός. Και ο Νίκος Ματσούκας νομίζω, ο οποίος έγραψε κάτι, ένα βιβλιαράκι, που αξίζει κανείς να το δει. Ο Ματσούκας έκανε σχετικά μια εμπεριστατωμένη μελέτη σε σχέση με τους βυζαντινούς μυστικούς. Ξέρετε τι πνευματική συγγένεια έχει; ..Άλλωστε πήγε στο Άγιον Όρος. Βεβαίως και κάτι άλλο,  η «Ασκητική» είναι απάντηση στο  «Οι θεοί πέθαναν» του Νίτσε. Άρα επαναφέρει το θεό, τον οποίο ονομάζει αόρατο. Αν ο ένας τον λέει Θεό, και εκείνος τον λέει αόρατο, δεν έχει καμία σημασία. Για το Θεό πρόκειται…

Στην Ελβετία ένας συγγραφέας, ο οποίος έγραφε και στις εφημερίδες, όταν βγήκε η «Ασκητική» του Καζαντζάκη, είπε: «είναι ένα καινούριο Ευαγγέλιο!» Ένας άλλος που ήταν γεμάτος άρνηση, όταν διάβασε αυτό το βιβλίο βρήκε το δρόμο του και έγινε καλόγερος, και μας έστειλε και ένα γράμμα. Έχει μεγάλη απήχηση, στο εξωτερικό και αυτό με συγκινούσε βαθιά.

Ο Ορέστης Ηλιανός, έκανε πολύ καλή δουλειά στην Ελβετία και είχα βοηθήσει πολύ και εγώ. Αυτοί είναι οι «φίλοι» του Νίκου Καζαντζάκη. Αλλά πέραν των φίλων του, υπάρχει έδρα επίσημη, στο πανεπιστήμιο του Αγίου Φραγκίσκου, πολλά χρόνια τώρα, που διευθυντής της είναι ο ελληνοαμερικάνος καθηγητής του πανεπιστημίου του Berclay, Θανάσης Μασκαλέρης. Εκεί πηγαίνουν και διδάσκονται ελληνικές σπουδές αλλά κυρίως Καζαντζάκη, πάρα πολλοί μελετητές, Έλληνες. Η όλη υπόθεση αυτή πηγαίνει πάρα πολύ καλά. Βγάζει συνεχώς διατριβές, διδακτορικές διατριβές. Έχουμε έδρα, Νίκου Καζαντζάκη, στον Άγιο Φραγκίσκο!

Μετά από αυτά, εύλογα μπορούμε να αναρωτηθούμε αν εδώ, στα σχολεία μας έχουν βάλει κείμενα του Καζαντζάκη;

 

*    Βλέπε πρόλογο ετούτου του βιβλίου

 

 

«Ναι, έχουν βάλει μετάφραση από τη «Θεία Κωμωδία» του «Δάντη», την «Μητέρα», έχουν βάλει και μερικά αποσπάσματα από την «Αναφορά στο Γκρέκο» στα αναγνωστικά βιβλία. Επίσης στην Κύπρο έχουν βάλει το βιβλίο του «Αντρεία». Όλα τα ανώδυνα. Τη «Θεία Κωμωδία», που είναι κάτι παραπάνω από μετάφραση, αν και διάλεξαν βέβαια τα πιο ανώδυνα και επιλεγμένα από κάποια άλλη άποψη. Έχουνε κι αυτό του Ομήρου και μάλιστα, ξεσηκώθηκαν τελευταία μερικοί και είπαν ότι δεν είναι αυτός ο Όμηρος. Καλύτερα να έχουμε του Πάλλη…

Η αλήθεια είναι ότι είναι εξαιρετικό το έργο του αυτό, γιατί είναι ακριβής στον Όμηρο ο Καζαντζάκης με απέραντο πλούτο λέξεων. Θα έπρεπε να υπάρχει και υπάρχει.

Ο «Καπετάν Μιχάλης» είναι ωραιότατο βιβλίο και είναι και πολύ ηρωικό, όπως επίσης και το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται». Δυστυχώς όμως, δεν υπάρχουν, πια σήμερα Καπετάν Μιχάληδες, με την έννοια του παλικαριού, όχι μόνο στην πραγματικότητα, μα ούτε και σε ήρωες βιβλίων δεν υπάρχουν πια αυτά τα πρότυπα του απόλυτου άντρα Το να ξεχωρίζει και μάλιστα να κάνει την αντιπαραβολή στην έννοια χαμαντράκι, με το παλικάρι, είναι η αναφορά στο ηθικό ανάστημα που υπονοεί και που κυριαρχεί μέσα στις αναφορές και στους συμβολισμούς του. Γι αυτόν δεν είναι ήρωας μόνο  ο σωματικός ήρωας.

Ο Καζαντζάκης στέλνει, είτε ένα μήνυμα που σου δίνει μία άμεση απάντηση, είτε ένα κάλεσμα για αυτό. Ένα μήνυμα όμως που τελικά δε έφτασε ποτέ. Και αν και γνωρίζουμε ποια είναι τα ενδιαφέροντα, τα σημερινά τουλάχιστον, στα σχολεία θα έπρεπε να υπάρχουν Καζαντζακικές σελίδες. Υπάρχει κάποιος κύριος Β. Βασιλικός και δεν μπορώ να καταλάβω γιατί δεν υπάρχει π.χ. «ο Καπετάν Μιχάλης». Και εδώ αυθόρμητα μου δημιουργείται το ερώτημα αν αυτός ο μεγάλος συγγραφέας για να μπορέσει να γράψει αυτό το σπουδαίο έργο ήταν και εκείνος ένας «Καπετάν Μιχάλης» μέσα του, στην ψυχή του, στο μυαλό του».

 

Η Ελένη Καζαντζάκη πιστεύει ότι μέσα του ήταν ένα κομμάτι από όλα του τα έργα. Και συνεχίζει βυθιζόμενη στις μνήμες της…

«Ναι, πρώτα-πρώτα να αρχίσουμε από τα πιο απλά. Πραγματικά τον θαύμαζα. Ήταν όλα. Δυναμικός -και το έδειξε στην κατοχή αυτό- αλλά συγχρόνως και τόσο υπομονετικός. Χαρακτηριστικό είναι ότι κάθε βράδυ ποτέ δεν κοιμόταν προτού να μου πει μια μικρή ιστορία, την οποία έπλαθε εκείνη την ώρα, σαν παραμύθι. Μου έπιανε το χέρι και άρχιζε: ..Ε! λοιπόν, που είχαμε σταματήσει χθες; ..Στους γειτόνους. στις ιστορίες των γειτόνων. Ο τάδε, ο άλλος, και την άλλη ημέρα ρωτούσε που είχαμε σταματήσει την προηγούμενη βραδιά, για να συνεχίσει».

Ένα άλλο ερώτημα που μου δημιουργείται είναι αν άραγε ο Καζαντζάκης είχε χιούμορ. Ο πιο κοντινός άνθρωπός του, η γυναίκα του, απαντά και λέει

«Ναι είχε χιούμορ και μάλιστα πολύ. Όταν είχε έρθει μια κυρία, η αδερφή ενός φίλου του, πολύ όμορφη, του έφερε δώρο ένα κατσαβίδι. Όλοι διερωτήθηκαν γιατί. Ύστερα έκανε μία γκριμάτσα, μάλλον κατάλαβε το αστείο».

Την ίδια, (την Ελένη δηλαδή) την έλεγε κρητική ατυχογραφία, επειδή είχε πρόβλημα με το στομάχι της. Ποτέ δεν την είπε Ελένη. Πάντα την έλεγε, Λένοτσκα. Έπειτα την έλεγε και εφταγύναικο. Δεν θύμωνε ποτέ, όταν τον ενοχλούσε όταν έγραφε στίχους. Καθόταν έτσι με τη πέννα και περίμενε να δει τι θα του πει. Κι όταν τελείωνε αυτή, ο Καζαντζάκης έβαζε κάτω τη πέννα και βέβαια είχε χάσει τον ειρμό των σκέψεων του.

Μια φορά η Λένοτσκα με την ανιψιά της, που ήταν μόλις επτά χρόνων, του πήρανε και του στείλανε επάνω καμιά δεκαριά σελίδες, – τότε αντέγραφε την «Οδύσσεια» στη μηχανή- σε στίχους. Πάντοτε ήταν σωστός ο στίχος, η γλώσσα αλλά ανάμεσα φρόντισαν και του έγραφαν και… αρλούμπες. Περιμένανε λοιπόν  να δούνε τι θα γίνει, την αντίδραση. Δεν ακούγανε τίποτα. Απόλυτη ησυχία. Αυτός ο καημένος θα διάβαζε και προφανώς θα έλεγε: «είναι δυνατόν να τα έγραψα εγώ αυτά τα πράγματα;» και τα ‘χανε! Και αντί να θυμώσει, έρχεται κάτω και τις πιάνει και τις δύο, και καθώς ήταν γερός και ψηλός, τις κάνει βόλτες και τις στριφογυρίζει στην αγκαλιά του. Και σκάζει στα γέλια, γιατί επιτέλους κατάλαβε ότι ήταν φάρσα τους.

Ίσως να αναρωτιέστε αν ο Καζαντζάκης σηκωνόταν  ξαφνικά τη νύχτα όταν του έρχονταν κάποιες ιδέες. Και όμως «όχι δεν σηκωνότανε ξαφνικά, κάθε νύχτα, αλλά κάθε πρωί σηκωνότανε πάρα πολύ νωρίς.. Λοιπόν η κυρία Καζαντζάκη μια μέρα, που έμεινε αυτός πολύ ώρα εκεί, ξέχασε να του πάει το πρωινό του. Δεν είπε λέξη. Ποτέ δεν της παραπονέθηκε για τίποτα. Και το βράδυ που πηγαίνανε να κοιμηθούν, της λέει: «Εγώ ξέρω κάποιον που έμεινε το πρωί χωρίς το πρωινό του». Του λέει: «Ποιος;» και απαντά «Εγώ» «Και καλά γιατί δε μου είπες τίποτα;» «Ε, καλά τώρα…».

Αρκετοί, όσοι μάλλον δεν τον γνώρισαν καλά, νόμιζαν πως ο Καζαντζάκης περνούσε την φάση που ο ίδιος την έξέφραζε στα βιβλία του με την λέξη «κοιλοπονάς» (βρίσκεσαι σε εσωτερική διεργασία γιατί ετοιμάζεις κάτι σημαντικό). Η Ελένη Καζαντζάκη λέει «όχι δεν ήταν ο ίδιος ακριβώς έτσι, αλλά τον έβλεπες να πηγαινοέρχεται όταν ήταν απασχολημένος. Ήταν απορροφημένος και αισθανόσουν ότι εκείνη την ώρα δεν ήταν πολύ λογικό να πας να τον ενοχλήσεις.»

Πριν ξεκινήσει όμως, το συζητούσε με τη σύζυγό του ή όχι;

Η απάντηση της Λένοτσκα ήταν ότι δεν την ρωτούσε πριν ξεκινήσει να γράφει, αλλά τα μυθιστορήματα τα συζητούσε μαζί της π.χ. για τον «Ακρίτα», της είπε ότι σκεφτόταν, ότι είχε υπόψη του τρεις ιδέες. Κάποτε του είπε ότι δεν της άρεσε κάτι στην «Οδύσσεια» – ένα σημείο που αναφερόταν στον ήλιο «Ήλιε, μεγάλε ανατολίτη μου, χρυσό σκουφί του νου μου» – γιατί της φάνηκε υπερβολικό. Βέβαια εκεί ήταν απότομος και σίγουρος για αυτό που έγραφε και της είπε «Α! εδώ δεν έχεις δίκιο». Όμως, όλα τα άλλα τα άκουγε. Η Ελένη Καζαντζάκη δεν  διαφοροποιείτο στο γράψιμο και στις ιδέες του, αλλά σπάνια και μεμονωμένα. Για τον «Καπετάν Μιχάλη» ας πούμε, έλεγε: «Εμένα αυτός μου φαίνεται πάρα πολύ άγριος.» Αυτά μπορούσε να τα πει και τα δεχότανε, δεν υπήρχε θέμα. Γιατί εδώ βρίσκεται όλη η υπόθεση. «Ο Καζαντζάκης δεν είναι εγκεφαλικός. Έγραφε με τη καρδιά του».

Νομίζω μπορούμε να πούμε πως ήταν και φιλόσοφος ο Νίκος Καζαντζάκης. Άλλωστε το ίδιο υποστηρίζει και η αγαπημένη του σύντροφος.

«Δεν είναι απαραίτητο να γράψει κανείς ένα φιλοσοφικό βιβλίο από την αρχή έως το τέλος, όπως έκανε ο Χάιδν. Μπορεί να περάσει το φιλοσοφικό του μήνυμα μέσα από τα γραφόμενά του και μέσα από τα μυθιστορήματά του». (Και δεν πρέπει να ξεχάσουμε εδώ την επαναλαμβανόμενη από τον ίδιον ρήση του Καζαντζάκη ότι «τότε ο λόγος και η ιδέα φτάνουν στην πιο αψηλή αποστολή τους, όταν γίνουν παραμύθι για τον απλό λαό».)

 

«Αλλά δεν ήταν η «Ασκητική» έργο αμιγώς φιλοσοφικό; Και για να πάρουμε κάποιον άλλον, τον Νίτσε, ο Νίτσε έκανε φιλοσοφία μέσα από την ποίηση του. Δεν είναι απαραίτητο να κάνει αυτό που έκανε ακριβώς ο Αριστοτέλης, αυτό το επαγωγικό, φιλοσοφικό πόνημα και τέτοια. Μπορεί, να το περάσει μέσα από το λόγο του. Ένα πράγμα δεν είμαι σίγουρη, εάν το κατάλαβε ποτέ ο ίδιος ο Καζαντζάκης. Εάν το έκανε με σκοπό να βγαίνει από μέσα από τα βιβλία του η φιλοσοφία…. Το «Συμπόσιο» τι είναι; Βεβαίως ο Καζαντζάκης, ανάμεσα στους δυο, Πλάτωνα και Αριστοτέλη ήταν πιο πολύ Πλατωνικός, εξού και το «Συμπόσιο». Αλλά, αυτό το οποίο παραδεχόμαστε τώρα εμείς, είναι ότι υπάρχουν και κάποιοι πολύ καλοί μελετητές, κι ένας εξ αυτών είναι ο Θόδωρος Σκαραμαγκάς, που εδώ και πενήντα χρόνια τον παρουσιάζουν ως υπαρξιστή, κι εγώ τον πιστεύω ως υπαρξιστή φιλόσοφο. Αναλυτικά πάνω σε αυτό θα ήθελα να πω, έστω και αν χρειαστεί να πάμε λίγο πιο μακριά, ότι το «Κωμωδία και Τραγωδία», όπως ο Κερένι αναλύει, είναι ακριβώς ο προάγγελος, ή ο πρόδρομος του «Περιμένοντας τον Γκοντό», του Μπέκετ, και του «Κεκλεισμένων των θυρών», του Σαρτρ. Μια εποχή μαρξιστικών ιδανικών που ήκμασε γύρω στο 1950 – 1955, ενώ σχετικά βιβλία γράφονταν μέχρι και το 1970. Ο Καζαντζάκης το 1906 έβγαλε τον «Όφις και Κρίνο», που εκδόθηκε γύρω στο 1920».

 

Δεν νομίζω, όμως, ότι ξέρουν πολλοί, ότι ήταν υπαρξιστής φιλόσοφος. Και διευκρινίζει η Ελένη Καζαντζάκη ότι «είναι υπαρξιστής φιλόσοφος, ναι. Αλλά, όπως πολύ ορθά είπαν πολλοί μελετητές του υπαρξισμού, οι υπαρξιστές φιλόσοφοι, αν υπάρχει κάτι που τους συνδέει, είναι οι διαφορές τους και όχι οι ομοιότητες τους. Δηλαδή, από την εποχή του Κίρκερκαρντ, μέχρι, όχι τον Σαρτρ και τον Καμύ, μέχρι τον Γιάσπερς είναι πιο κοντά στο Καζαντζάκη ο Γιάσπερς. Όλοι οι υπαρξιστές το πιστεύούν αυτό, αλλά ο Γιάσπερς πιο πολύ, ότι η πρώτη του θανάτου στιγμή, είναι η μεγάλη στιγμή. Όπως άλλωστε παρουσιάζεται και στον «Καπετάν Μιχάλη». Αυτό το εν τη γνώση, πήδημα του «Καπετάν Μιχάλη» προς το θάνατο, γιατί αν προσέξατε προς στο τέλος του βιβλίου, δεν λέει, Ελευθερία ή Θάνατος. Αλλά, Ελευθερία και Θάνατος! Αυτό το παραδέχεται η μια πλευρά των υπαρξιστών.

Αυτό είναι και το τέλος του Ζορμπά. Φαίνεται να έχει ασχοληθεί πολύ με τη τελευταία στιγμή ο Καζαντζάκης. Με τη διαφορά, όμως, ότι ο «Ζορμπάς», είναι εραστής της ζωής, ενώ ο «Καπετάν Μιχάλης» δεν είναι εραστής της ζωής. Είναι μια συνειδητή μορφή του αγωνιζόμενου ανθρώπου στιγμή με στιγμή. Είναι πιο υπαρξιακός. Ο άλλος, ο «Ζορμπάς» είναι η δυϊστική φύση του Καζαντζάκη. Από τη μια είναι ο Διόνυσος και από την άλλη ο Απόλλωνας. Είναι η Διονυσιακή πλευρά του Καζαντζάκη, ενώ ο «Καπετάν Μιχάλης» ξεκινάει με αγώνα και αγωνία».

Ο Ζορμπάς όπως ξέρουμε ήταν υπαρκτό πρόσωπο. Άραγε η σύντροφός του τον είχε γνωρίσει; είχε γνωρίσει κάποιον ήρωα του Καζαντζάκη; Η Ελένη απαντά πως όχι δυστυχώς. Είχε γνωρίσει μόνο τον Σβάιτσερ, που πάνω σε αυτόν έγραψε τον «Φτωχούλη του θεού».

Είναι σημαντικό να αναφερθεί εδώ το γεγονός ότι υπάρχουν μουσεία Καζαντζάκη, Όπως είπε η Ελένη Καζαντζάκη. “Το μουσείο καλοκαιρινό στη Κρήτη, στο Ηράκλειο. Και το μουσείο που είναι έξω από το Ηράκλειο, από κει που καταγόταν ο πατέρας του, Βάρβαρη λέγεται. Είναι πραγματικά πολύ ωραίο μουσειάκι. Δεν βλέπω την ανάγκη, να γίνει ακόμα ένα μουσείο. Της Κρήτης είναι υπεραρκετό.

Όσον αφορά στην περιοχή της Αθήνας έχουν γίνει κάποιες συζητήσεις και μπορεί να γίνει ένα είδος σπουδών, κρητικών σπουδών, σπουδών Καζαντζάκη, για να μπορεί να εξυπηρετείται ο μελετητής και ο φοιτητής. Υπάρχουν ακόμα μερικές ωραίες ιδέες, για την ώρα όμως είναι δύσκολο επειδή είχα τις τόσες περιπέτειες με την υγεία μου, γιατί δεν είναι μόνο αυτό. Βλέπετε την τελευταία εβδομάδα, επειδή είσαστε εσείς είμαι εδώ. Το έκανα ακριβώς για σας, γιατί πριν μια εβδομάδα, εγχειρίστηκα και από το πρωί ως το βράδυ υπάρχει μία ενόχληση».

 

Ποιός είναι ο ρόλος και η θέση της διανόησης απέναντι στον Καζαντζάκη; Υπήρχε συμπαράσταση στον Καζαντζάκη;

“Σχετικά με τα γεγονότα εκείνα, του “Τελευταίου Πειρασμού», ακόμα εκκρεμεί η δίκη. Η δίκη της πολιτείας εναντίον Μάρτιν Σκοτσέζε και Νίκου Καζαντζάκη. Και αναβάλλεται συνεχώς. Αναβλήθηκε τη τελευταία φορά και μάλιστα σε αυτή την αίθουσα, ήταν εκπρόσωποι των παρασκηνιακών, θρησκευτικών οργανώσεων εκεί, για να δημιουργήσουν πρόβλημα. Επομένως δεν το έκοψε  η πολιτεία. Σε αυτό δεν μπορώ να κρίνω, αλλά ένα πράγμα έχω να πω, ήταν τέτοια η ανταπόκριση του κοινού, του φοιτητή του απλού, της νεολαίας, προς τον ίδιο τον Καζαντζάκη, και αυτό είναι ευοίωνο. Τώρα αν υστερικά, 2-3 πραγματικά υστερικά άτομα, δημιουργούν προβλήματα και φασαρίες, αυτό πραγματικά είναι φρίκη. Έτυχε, δεν πιστεύω στις μεταφυσικές θέσεις, είμαι πολύ ρεαλιστικό άτομο. Είδα πρόσωπο, γυναίκα, να βγάζει αφρό και ήταν και λίγο ματωμένο, τότε με το τελευταίο πειρασμό, τότε με τις φωνές και τις εξαλλοσύνες που κάνανε. Και πήγανε και σκίσανε και στο σινεμά τα καθίσματα. Γνώρισα ένα άτομο που ήταν από αυτούς.

-Του λέω, καλά, πως πήγες, πως το έκανες;

-Είχα 40 πυρετό και ξεσήκωσα και άλλους να πάω να σώσω τη θρησκεία μας.

-Και, θα κινδύνευε από το Καζαντζάκη;

-Δεν ξέρω έτσι μου είπανε!

Κι ήταν ένα άτομο, ίσως και πνευματικά καθυστερημένο.

 

Δεν θέλω να ταυτίσω τον Καζαντζάκη με τον Σκορτσέζε… Μα ο Πάπας το έβαλε στο Index. Γιατί τόσο μπροστά πάει η κοινωνία μας, και δεν θέλω να μιλήσω για εκκλησία, γιατί εγώ δεν έχω πάρει καμία θέση. Αλλά ως και τον Εμμανουήλ Ροΐδη και τον Καζαντζάκη, επειδή τους έβαλε στο Index τους πήρε. Είμαστε εναντίον της καθολικής εκκλησίας, αλλά ακούμε τα δικά τους.* Δεν θέλω, ωστόσο να πω τίποτα για τον Πάπα. Ο τελευταίος πειρασμός δεν έχει κανένα ψεγάδι. Η πολιτεία οφείλει να ερμηνεύσει το Καζαντζάκη σωστά! Δεν θυμάμαι ποιος είπε, τι τόλμησε να πει  ο Δικαστής, χωρίς να έχει διαβάσει το βιβλίο, ότι εικάζει εξ αιτίας της φημολογίας ότι είναι άσεμνο. Και στην άλλη μεριά, στην Ιταλία βγαίνει και μιλάει ο Πάπας και μαζεύεται όλος ο κόσμος εκεί στη πλατεία του αγίου Πέτρου, μπρος από τη μεγάλη εκκλησία και δίπλα ο κινηματογράφος παίζει τον τελευταίο πειρασμό. Εκείνο μόνο που θέλω να πω για το θέμα του Σκορτσέζε είναι ότι λιγάκι το τράβηξε στο θέμα στο σταυρού επάνω. Δηλαδή θα μπορούσε να μην αφήσει τόση ώρα το όνειρο να φανεί πραγματικότητα. Και του το έγραψα αυτό…. Τον είχα προειδοποιήσει, ότι δεν θα συμφωνήσω. «Δεν είναι ποτέ ένας ο βραχνάς να κρατάει τόση ώρα. Πρέπει να το κάνεις πιο σύντομο, Ότι μπορεί να κάνει με τον κινηματογράφο ό,τι θέλει. Να φανεί ότι είναι βραχνάς. Να το καταλάβει αμέσως το κοινό. .. και να μην το κάνει έτσι μακρύ, όπως το έχει γράψει ο Νίκος. Είναι λάθος του Νίκου. Έπρεπε να φανεί πως είναι όνειρο, κάτι το νεφελώδες. Όταν γράφεται βέβαια κάτι είναι αλλιώς γιατί περνάει και ιδέες. Ενώ μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις κι αυτή την εικόνα εφόσον είναι χίλιες λέξεις, την αναπαρήγαγε πολλές φορές και δημιούργησε κάτι το υδροκεφαλικό. Μόνο από αυτή τη πλευρά».

 

Η Ελένη Καζαντζάκη διαφωνούσε ως προς τη τελευταία εικόνα του έργου του αυτού και του το είπε.

Το φοβήθηκε αυτό γιατί φοβάται στα χέρια των κινηματογραφιστών, μήπως κάτι πάρει άλλη διάσταση. Τώρα, για τη διανόηση, είπε ότι, «καλό είναι να αφήσουμε τους διανοούμενους να πάρουν την ίδια τη διανόηση στα χέρια τους. Στην Ελλάδα κανονικά πρέπει να πάει στο συμβούλιο ασφαλείας και να ζητήσει να προστατευτεί, διότι, το τι έχει γίνει εδώ πέρα δεν λέγεται. Πρώτα από όλα, ποιοι είναι οι διανοούμενοι μας; Αυτή τη στιγμή, ποιοι τους αντιπροσωπεύουν. Υπάρχει το λαϊκιστικό κύμα… Πρώτα από όλα, αυτή την περίοδο δεν υπάρχουν κριτικοί. Είναι κάτι που λείπει. Δεν ξέρω, μα σαν να μην τους βρίσκω. Για να μην σας πω, ότι το βιβλίο αυτή τη στιγμή εξαρτάται από το πως θα παρουσιαστεί. Δηλαδή τα media είναι εκείνα που παρουσιάζουν και επιβάλλουν ένα βιβλίο.

 

* Εδώ το νόημα ίσως των λόγων της δεν είναι ξεκάθαρο

 

 

Καθορίζουν πως θα πουλήσει και καμιά φορά γίνεται και μια ψευδής παρουσίαση. Δηλαδή όσο πιο πολύ ένας εκδοτικός οίκος παρουσιάζει ένα βιβλίο του και το βάλει στη λίστα των Best Sellers, ανεξαρτήτως αν αυτό μπορεί να είναι μια ψευδής εικόνα. Ανάλογα με τα χρήματα που θα δώσει κάθε εκδοτικός οίκος. Αυτό το λέω και ξέρω τι γίνεται, πως πλασάρεται ένα βιβλίο. Επομένως, δεν μπορούμε να στηριχτούμε εκεί. Αλλά ας το αφήσω αυτό, θα πω, ποια είναι η ενιαία γραμμή μας σαν μια εθνική λογοτεχνία. Δε θα ζητήσω από τη σύγχρονη εποχή, πού είναι ο Παπαδιαμάντης, πού είναι ο Χατζής, ο Φραγκιάς, ο Τσίρκας, πού είναι ο Σαμαράκης. Αυτή τη τελευταία εικοσαετία δεν υπάρχει τίποτα. Δεν υπάρχει μια γραμμή! Ο Σαμαράκης έδωσε το «Λάθος» είναι ένα πάρα πολύ ωραίο βιβλίο». (Η Ελένη Καζαντζάκη όπως είπε, το είχε συστήσει στους κινέζους και μεταφράστηκε στη Κίνα).

 

Είναι πολύ ενδιαφέρον και συνάμα εξαιρετικής σημασίας να ακουστεί η προσωπική γνώμη ενός ανθρώπου που παρακολούθησε και ακολούθησε τόσο πιστά τη ζωή του Νίκου Καζαντζάκη για το αν νιώθει ότι αυτός ο άνθρωπος προδόθηκε ή ότι τελικά τον υπεράσπισαν κάποιες μεγάλες πένες. Και αφοπλιστικά δηλώνει:

«Δεν τον υπεράσπισαν! Δεν τον κατάλαβαν! Δεν θυμάμαι ούτε έναν! Με συγχωρείτε που δεν θυμάμαι, όμως μπορεί να υπάρχουνε και να μην θυμάμαι».

Ένα άλλο κοντινό πρόσωπο του μεγάλου δημιουργού, η συγγραφέας κυρία Μαίρη Σταύρου λέει σχετικά με το θέμα: “Εγώ πιστεύω ότι υπάρχουν άνθρωποι, που κάνουν τώρα τη διδακτορική διατριβή τους, στο εξωτερικό και στο εσωτερικό και έχουν πάρει θέση υπέρ του Καζαντζάκη. Τελευταία όμως διάβασα, δεν ξέρω αν πρέπει να το αναφέρω αυτό, γιατί είναι εναντίον του Καζαντζάκη, ένα καλογραμμένο παρ’ όλα αυτά βιβλίο του Στάθη Μάρα. Διαβάζουμε και υπέρ και κατά. Γράφει λοιπόν σε ένα σημείο ότι ο Καζαντζάκης πραγματικά έδειξε τον εαυτό του και είναι εξαιρετικός, ως μυθιστοριογράφος, προς τα τέλη του. Και προτάσσει το έργο «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» καταλήγοντας: «Εκεί  που είναι ανεπανάληπτος, είναι στις Τερτσίνες»! ..Δηλαδή ολοκληρώθηκε ο Καζαντζάκης ως ποιητής, στα μικρά του ποιήματα, όχι στην Οδύσσεια, αλλά στις τερτσίνες! Επειδή κάποτε θεωρήθηκε μη ποιητής ο Καζαντζάκης και μυθιστοριογράφος, σκέφτηκα, θα δανειστώ μια μεταφορά του Καζαντζάκη από το «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», που λέει τι είναι Θεός. «…Και βρέθηκε ένας ελέφαντας, σε μια περιοχή τυφλών. Πήγαινε κάθε τυφλός εκεί κι έπιανε κι έλεγε ότι θεός είναι το πόδι του ελέφαντα, η προβοσκίδα του κλπ. Και κατά αυτό τον τρόπο όλοι μαζί οι τυφλοί, έπλασαν το θεό τους».. Λοιπόν σιγά -σιγά τον έπλασαν τον Καζαντζάκη. Αυτός ο Μάρας, τον βρίσκει ποιητή, ενώ άλλοι δεν τον βρήκαν ποιητή. Στο εξωτερικό αρχίζει και κινείται και προωθείται και ο Καζαντζάκης, ο θεατρικός Καζαντζάκης, που εδώ είχε χτυπηθεί ως αντιθεατρικός! Βγαίνει και θεατρικός λοιπόν! βέβαια δεν υπάρχει αμφιβολία ως μυθιστοριογράφο, τον ξέρουν όλοι και τον θέλουν έτσι. Αυτό θέλουν να περάσει σαν μήνυμα. Ο Ηλίας Ηλιού, όταν βγήκε η Οδύσσεια,  όχι απλά τον κριτίκαρε άσχημα, αλλά το περίπαιξε λίγο το έργο, λέγοντας, «πόσα κιλά βιβλίο»… Μετά όμως επανήλθε κι έγραψε ότι πράγματι ήταν ένα καλό βιβλίο, αλλά αντίθετο προς την λογοκριτική του φύση. Και σιγά-σιγά και με τα χρόνια, έρχεται και δένει το έργο Καζαντζάκη σε μια ολότητα.  Κι εκείνοι που τον δεχόντουσαν ως αποσπασματικό, εκείνη τη στιγμή μας τον αποδίδουν ως συνοπτικό!»

H Ελένη Καζαντζάκη σχολιάζει σχετικά με τα δείγματα του προοδευτικού χώρου τα αρνητικά ως προς το Καζαντζάκη: «Δεν θα έπρεπε να γίνει έτσι, γιατί ο Νίκος και εγώ υπήρξαμε γενναίοι. Εμείς μέναμε μετά την κατοχή, σε κάποια οικογένεια στη οδό Φιλελλήνων. Λοιπόν είχα κατεβεί για να πάρω το ψωμί. Και βλέπω τους εγγλέζους σε ένα τανκ και πηγαίνω και τους λέω, καλά, δεν ήμασταν οι μόνοι σας σύμμαχοι; ..δεν  ντρέπεστε;

-Λέει, διαταγές! Λάβαμε διαταγές!

-Λέω, δεν ντρέπεστε; Μα άνθρωποι είσαστε εσείς; ή ψοφίμια; Έρχεστε εδώ και μας βομβαρδίζεται..

..Γιατί λίγο πριν, είχε γκρεμιστεί το πλαϊνό σπίτι».

 

Όλα αυτά τα πράγματα πρέπει κάπου κάποτε να γραφτούν. Η Λένοτσκα συνεχίζει την εξομολόγησή της: «Εμείς είχαμε κολλήσει ένα πενταετές πρόγραμμα στη κάμαρα μας. Και ήμασταν τότε απάνω στο βουνό, στην Τσεχοσλοβακία. Το κατέστρεψαν αυτό το σπίτι οι γερμανοί. Το έκαψαν το χωριό αυτό, το Γκότεσταρ. Λοιπόν έρχεται μια επιστολή και αναιρεί συμφωνία και εντολή που είχε δώσει στον Νίκο ένας εκδότης να μεταφράσει, δεν ξέρω πόσο και δεν ξέρω πόσα είχε μεταφράσει, πόσα, πόσα, πόσα, γι αυτόν. Ο Νίκος το χαίρεται αυτό και λέει, τώρα θα μείνουμε εδώ και θα δείξουμε, τι δύναμη έχει η ψυχή μας. Και πάει και βάζει ένα κόκκινο σταυρό επάνω. Εγώ ήμουνα έξω φρενών. Αλλά για 10 λεπτά ήμουνα έξω φρενών, και αμέσως έγινα θαυμάστρια του Νίκου. Και είπα και της ψυχής μου. Έχει δίκιο ο Νίκος. Τώρα θα δείξουμε πραγματικά τι είμαστε.»

Στην ερώτηση αν έχει παράπονο από φίλους, συναδέλφους του Νίκου Καζαντζάκη, ότι δεν συμπαραστάθηκαν όσο έπρεπε, ότι κάτι παρέλειψαν μερικοί… απαντά πως όχι, δεν μπορεί να πει ότι είδε πολλούς συμπαραστάτες, όσο ζούσε με το Νίκο.

« Όχι, όχι. Εκτός από εσάς, όχι. Ίσως πολλοί να το παραδέχονται κι αυτό. αντιθέτως, εγώ μπορώ να σας πω ότι έχω λάβει επιστολές που είναι φοβερού περιεχομένου. Κι όμως απαντούσαμε. Για παράδειγμα μια επιστολή από μια δημοσιογράφο μικρή. Ήθελε να κάνει ένα άρθρο και ρωτά “Και εσείς που είσαστε το αντίθετο του φεμινισμού και είσαστε υποταγμένη σύζυγος, πώς σταθήκατε δίπλα από τη Γαλάτεια Καζαντζάκη, που ήταν υπέρμαχος του φεμινισμού;»

Η Ελένη είναι φοβερά ψύχραιμη, συμπληρώνει εδώ η Κα. Σταύρου. «Θυμάμαι μια φορά, είχαμε κάνει μια μικρή περιοδεία στην Κύπρο, είχαμε πάει σε κάποια, δεν θυμάμαι ακριβώς, είναι πάρα πολλά τα χρόνια τώρα, εκδήλωση, του ΑΚΕΛ,  για τον Καζαντζάκη. Και κάποιος, σηκώθηκε και τη ρώτησε,

-Κα Καζαντζάκη πέστε μας περισσότερα για τον Νίκο Καζαντζάκη, ποιος ήταν, τι ήταν ο Καζαντζάκης, τι αισθανότανε, αγαπούσε τις γυναίκες, μήπως δεν τις αγαπούσε τις γυναίκες;

Και θαύμασα τη ψυχραιμία της Ελένης. Και πραγματικά, σηκώθηκε και μίλησε ανετότατα. Και είπε την αλήθεια, τοποθέτησε τον άνθρωπο. Νομίζω ότι όλη η ιστορία είναι μετατοπισμένη. Με ένα Καζαντζάκη μετατοπισμένο. Τον περνούσανε οι κομουνιστές για αντικομουνιστή και οι αντικομουνιστές, για κομουνιστή. Οι θρήσκοι, τον περνούσανε για άθεο και οι άθεοι, για θρήσκο. Εδώ δεν μπορούν να συνταυτιστούν. Αυτό με ωθεί να πω, ότι ήταν πράγματι ασυμβίβαστος. Αυτός ο Στάθης ο Μάρας, με το βιβλίο του, μου έκανε εντύπωση. Από τη μία πλευρά το θέμα της ποίησης, που όλοι θεωρούν πως δεν είναι ποιητής κι εκείνος τον παρουσιάζει ως ποιητή. Από την άλλη βλέπει τον Καζαντζάκη συμβιβασμένο κι όχι ασυμβίβαστο. Μα ποιος συμβιβασμένος θα πετούσε τη θέση, “Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Πρόνοιας και περίθαλψης”; Μεταφέρει τους 150 χιλιάδες Έλληνες του Καυκάσου και αφού τους έφερε, μετά παρατάει αυτή τη δουλειά και παίρνει ένα γυλιό στον ώμο και τρέχει από χώρα σε χώρα και κάνει τον δημοσιογράφο, ή δεν ξέρω τι άλλες θέσεις.

 

Στο σημείο αυτό θέτει πάλι δυο θέματα ο συγγραφέας ετούτου του βιβλίου και ακολουθούν οι απαντήσεις.

-Ως σύζυγος ο Καζαντζάκης, ήταν αυτό που είναι ο κάθε σύζυγος για μια γυναίκα;

-Σας βεβαιώνω ότι ήταν με το παραπάνω!

-Υπήρξε κατά την γνώμη μου μια τρομερή κακοήθεια για το έργο του Καζαντζάκη, για ορισμένα σημεία του, γραμμένα από τον Βρεττάκο. Φοβερές αιχμές σε κάποιο βιβλίο του για το Καζαντζάκη. Εστιάζοντας λέξεις και φράσεις στην Οδύσσεια, ερμηνεύει σε στυλ Φρόυδ, κάθε τι που έγραφε ο Καζαντζάκης με τις λέξεις «Βαθύ», «Σγουρό» «Δασύ» «Κρυφό» «σκιερό»… Ότι αυτές οι λέξεις υποκρύπτουν το ανικανοποίητο του Καζαντζάκη σε σχέση με το αναπαραγωγικό όργανο της Γυναίκας, το οποίο γι αυτόν ήταν δήθεν απόρθητο και απλησίαστο, ή τουλάχιστον ότι διακατήχετο από κάποιο περίεργο δέος γι αυτό, και όχι μόνο… Ευτέλεια θλιβερή αυτά ή στην καλύτερη περίπτωση, άτυχη στιγμή ενός καλού ποιητή σαν τον Βρεττάκο.

Σε απάντηση σχετικά με αυτό, η Ελένη Καζαντζάκη μας αφηγείται πως πήγε εκεί ο Βρεττάκος, λίγο πριν πεθάνει. Έπλεξε το εγκώμιο στον Καζαντζάκη και είπε:  «Ήμουνα σε κακή διάθεση όταν το έγραφα το βιβλίο εκείνο!»

«Κρίμα που γράψατε αυτό το βιβλίο έτσι. Αν το γράφατε  ωραία θα το έστελνα στους εκδότες του Νίκου και θα ήσαστε τώρα τυπωμένος σε 5-6 ξένες γλώσσες! «Και της λέει «Το ξέρω ότι είναι κακό βιβλίο, γιατί βιάστηκα να το γράψω.» Δηλαδή το παραδέχτηκε και το είπε και λίγο πριν πεθάνει στη δεξίωση της Κυπριακής πρεσβείας και μάλιστα ήταν μπροστά κι άλλοι. Ήταν κι ο Παλλάντιος.

Συγκεκριμένα είπε ότι «πάντρευα την κόρη μου και χρειαζόμουνα χρήματα και με πίεζε ο εκδότης…»*

Πάντως δεν ήταν κακός ποιητής και ήταν και καλός φίλος εκ των υστέρων και καλός άνθρωπος. Βέβαια αυτά μετά και ενώπιον άλλων».

« Αλήθεια έχετε ποτέ σκεφτεί αν ήταν κοντά μας ο Νίκος Καζαντζάκης και ήξερε τα τόσα πάθη μας σαν Έλληνες, τι θα έλεγε στον ελληνικό λαό;»

Και η απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση, μπορεί να μην έρχεται άμεσα από τον ίδιο τον Καζαντζάκη, έρχεται όμως από τη σύντροφό του που τον γνώριζε πολύ καλά. Και είναι σύντομη και καταλυτική:

«Λοιπόν θα έλεγε -»Κρίμας, κρίμας! Ο Έλληνας να μη καταλαβαίνει, τι του συμβαίνει!»

« Ζω, ακόμα μαζί του! Να το ξέρετε. Δε ζω με τίποτα άλλο. Με τον Καζαντζάκη ζω, ακόμα!»

 

«Τάδε έφη» η Ελένη Καζαντζάκη, (για να θυμηθούμε μια φράση του τόσο αγαπητού στον Καζαντζάκη, Νίτσε), η Λένοντσκα για τον σύντροφό της…

Βεβαίως δεν βαυκαλίζομαι και δεν πιστεύω ότι αυτά είναι αρκετά για τον μεγάλο κρητικό. Ο Καζαντζάκης είναι τόσο μεγάλος και έχουν γράψει για αυτόν τόσοι και τόσα που ετούτη η προσέγγιση δεν είναι παρά ελάχιστο συμπλήρωμα. Που όμως δεν θα έπρεπε να λείψει από το μεγάλο παζλ.

Ο Καζαντζάκης υπήρξε ένα σπουδαίο μυαλό, μια σταυρωμένη ψυχή και έτσι θα υπάρχει για πάντα. Μετά την πτώση του κομμουνιστικού μπλοκ όσοι θυμηθούν την πρώιμη άρα και προφητική απογοήτευση και την αποστασιοποίηση από εκεί και του Καζαντζάκη και του Γκαρωντύ θα διαπιστώσουν και την σύμπνοια και την προχωρημένη σκέψη των δύο αυτών ανθρώπων που λειτούργησε τόσο νωρίς…
Αυτά μου είπε η Ελένη Καζαντζάκη Σαμίου στο σπίτι της όπου γράφτηκε η συνέντευξη. Μετά από λίγους μήνες «έφυγε» από κοντά μας για να συναντήσει σε μια άλλη απροσδιόριστη για εμάς διάσταση, τον Νίκο.

 

 

* Σ.σ. Βαριά αποκάλυψη αυτή για τον Βρεττάκο, αλλά έπρεπε να την καταχωρήσω.

 

Για όσους θέλουν να θυμηθούν την φωτεινή αλλά και αγωνιώδη πορεία του, παραθέτουμε συμπληρωματικά τα κυριότερα βιογραφικά σημεία του τόπου χρόνου και ψυχής του μεγάλου Έλληνα Κρητικού, του μεγαλύτερου ίσως συγγραφέα του τόπου μας και ενός από τους πιο μεγάλους του κόσμου, κατά γενική αναγνώριση.

 

 «Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος».

Και μόνο της αυτή η φράση θα ήταν αρκετή για να περιγράψει τη ζωή του Νίκου Καζαντζάκη. Ένα πνεύμα ατρόμητο μπροστά στα μυστήρια της ζωής, εναγώνιο στην ιδέα του θανάτου αλλά και ελεύθερο από τις  κατασκευασμένες ελευθερίες του πολιτισμού μας.

Ο Καζαντζάκης έζησε σε μία εποχή πολεμικών βιαιοτήτων και έντονων πολιτικών αναταραχών (1883 – 1957), γεγονός που επηρέασε τόσο τα παιδικά του χρόνια όσο και τη μετέπειτα πορεία του.

Γεννιέται στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη, στο  Μεγάλο Κάστρο (Ηράκλειο), όπου έζησε μαζί με την οικογένειά του μέχρι τα έξι του χρόνια φοιτώντας στο εκεί δημοτικό σχολείο.

Σε αυτή τη τρυφερή ηλικία αναγκάζεται να γνωρίσει τη ζωή της προσφυγιάς, καθώς η οικογένειά του καταφεύγει στον Πειραιά κατά την κρητική επανάσταση. Στη συνέχεια το 1897 με την κορύφωση της επανάστασης εγκαθίσταται στη Νάξο όπου ξεκινά τις γυμνασιακές του σπουδές στη γαλλική Εμπορική Σχολή του Τιμίου Σταυρού, την οποία διοικούσαν φραγκισκανοί μοναχοί. Τις ολοκληρώνει στη γενέτειρά του, όπου επιστρέφει το 1899 μετά την αποκατάσταση της ειρήνης.

Μετά τις σπουδές του εκεί και ενώ έχει μεσολαβήσει ένα διάστημα πολιτικής ηρεμίας, η ελληνική πραγματικότητα συνταράσσεται από την δυναμική αναβίωση των οραμάτων της Μεγάλης Ιδέας και δίδεται στον Καζαντζάκη η θέση  του γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας. Μία θέση που ο ίδιος αρνείται παρά την έντονη πίεση βιοποριστικών προβλημάτων που προσπαθεί να αντιμετωπίσει δουλεύοντας σαν μεταφραστής και επιδιδόμενος σε διάφορες άλλες επιχειρήσεις.

Μετέπειτα, στο ξέσπασμα των Βαλκανικών πολέμων η φύση του δεν του επιτρέπει να μείνει αμέτοχος παρατηρητής και κατατάσσεται ως εθελοντής στο ιδιαίτερο γραφείο του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου. Λίγο αργότερα επεκτείνοντας την κοινωνικοπολιτική του δράση διορίζεται γενικός διευθυντής του Υπουργείου Περίθαλψης και εργάζεται για τον επαναπατρισμό των Ελλήνων του Καυκάσου. Όμως η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 σημαίνει το τέλος της υπηρεσίας του Καζαντζάκη στο Υπουργείο. Απογοητευμένος από τις πολιτικές εξελίξεις και από τη δολοφονία του φίλου και συναγωνιστή Δραγούμη, ο συγγραφέας πηγαίνει για ένα μήνα στη Γερμανία (Ιανουάριος 1921).

Την περίοδο 1924 – 1925, μη συμβιβαζόμενος με το πολιτικό κατεστημένο της χώρας, σχεδιάζει παράνομη πολιτική δράση, η οποία όμως μοιραία αποβαίνει ανεπιτυχής και τον οδηγεί στη σύλληψη και την προσωρινή κράτησή του στην Ασφάλεια Ηρακλείου.

Έπειτα οι «Μεγάλες Δυνάμεις» κάνουν την επόμενη κίνησή τους στη σκακιέρα της Ιστορίας και βρίσκεται προ των πυλών ο B” Παγκόσμιος πόλεμος ακολουθούμενος από την εμπειρία της πολεμικής και μεταπολεμικής Ελλάδας (1939-1946). Έτσι, μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ο Νίκος Καζαντζάκης επιστρέφει αμέσως στην  αιμορραγούσα τότε Αθήνα, που τραυματίζεται βάναυσα από τις εμφύλιες συγκρούσεις και τις ανθρώπινες φρικαλεότητες του διχασμού. Πιστός στη φύση του και στα γραπτά του θέλει να παρέμβει δίνοντας τη δική του απάντηση σε όλα αυτά και υποβάλλει υποψηφιότητα στην Ακαδημία Αθηνών, αλλά αποτυγχάνει. Εκλέγεται όμως πρόεδρος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Το καλοκαίρι του 1945 περιοδεύει στην Κρήτη ως μέλος της κυβερνητικής Επιτροπής εκτίμησης Γερμανικών Ωμοτήτων. Και το Νοέμβριο του 1945 διορίζεται υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση Σοφούλη. Αναπόδραστα, βέβαια, ο ασυμβίβαστος κρητικός, λίγους μήνες μετά παραιτείται.

 

Γυρίζουμε λίγα χρόνια πίσω, στα ταραχώδη και γεμάτα δράση χρόνια. Ο Καζαντζάκης μη αποκλίνοντας από τα συνήθη πρότυπα κάνει δύο γάμους. Τον  Απρίλιο του 1910 εγκαθίσταται στην Αθήνα και ξεκινά η συμβίωσή του με τη Γαλάτεια, με την οποία παντρεύεται ενάμισι χρόνο αργότερα. Ο γάμος αυτός έμελλε να του φέρει αργότερα πολλά δεινά τα οποία ξεκίνησαν από ένα ιδεολογικό πόλεμο και έφτασαν στο διαζύγιο. Το 1924 γνωρίζει την Ελένη Σαμίου, τη γυναίκα που έμελλε να τον συντροφέψει στην υπόλοιπη ζωή του.

 

Αναμφίβολα ο Νίκος Καζαντζάκης είναι ένας άνθρωπος με ευρύ μορφωτικό φάσμα και πρωτοποριακό – ανατρεπτικό  πνεύμα, σπόροι του οποίου φυτεύτηκαν από τις προσωπικές του ροπές και τις σπουδές του, αλλά ουσιαστικά αναδύθηκαν από εκεί και βλάστησαν από τις εμπειρίες των ταξιδιών του και τη γνωριμία με πολύ σημαντικούς πνευματικούς ανθρώπους της εποχής.

Ο Καζαντζάκης έχει αποφοιτήσει από τη Νομική Σχολή Αθήνας και κατέχει με άριστα το δίπλωμα του διδάκτορος της Νομικής. Επίσης, έχει εμπλουτίσει τις σπουδές του στη νομική επιστήμη σε Πανεπιστήμιο του Παρισιού και παράλληλα έχει φοιτήσει στο Collège de France, όπου παρέδιδε διαλέξεις ο Γάλλος φιλόσοφος Ανρί Μπερξόν.

Γνωρίζει καλά δύο ξένες γλώσσες, γαλλικά και ιταλικά, και έχει μελετήσει εκτεταμένα την πλούσια ευρωπαϊκή λογοτεχνία απ’ όπου και ξεκίνησε η αέναη αναζήτηση του στην δική του ανατομία της ζωής και του πολιτισμού.

Επισκέπτεται και διαμένει σε διάφορες πόλεις της Ευρώπης, όπως το Παρίσι, τη Φλωρεντία, τη Ρώμη και τη Βιέννη όπου και παρέμεινε για να συγγράψει. Μαγεύεται από την ατμόσφαιρα του Βερολίνου, όπου αναπτύσσει έντονη πνευματική και συγγραφική δράση και δεν παραλείπει να παρακολουθήσει  το συνέδριο των Αναμορφωτών της Παιδείας. Μετά από δύο χρόνια περιηγείται τη Γερμανία και τον επόμενο χρόνο πηγαίνει στην Ιταλία και εγκαθίσταται στην Ασίζη.

Στα βήματα όλων αυτών των ταξιδιών είχε την ευκαιρία να γνωρίσει μοναδικές προσωπικότητες, να επηρεαστεί και να επηρεάσει, να διαμορφώσει και να διαμορφωθεί.

 

Έχει διαβάσει και μελετήσει τη φιλοσοφία που περικλείεται στα έργα του Ομήρου, του Αισχύλου, του Γκαίτε και του Νίτσε για τον οποίο έχει γράψει και μια διατριβή με τίτλο «Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας». Επίσης ερευνά στις ψυχαναλυτικές θεωρίες του Φρόυντ με αφορμή ένα προσωπικό του θέμα υγείας, την παράξενη δερματοπάθεια που φανίστηκε στο πρόσωπό του, την οποία οι θεράποντες ιατροί του την χαρακτήρισαν ως «masque de sexualité». Όσο διάστημα μένει στο Βερολίνο μυείται στον «πύρινο κύκλο» της Ραχήλ Λιπστάιν και γίνεται υποστηρικτής της πολιτικής ιδέας του Λένιν.

Δύο σημαντικοί φίλοι και πνευματικοί συνοδοιπόροι του Νίκου Καζαντζάκη είναι ο Σφακιανάκης, με τον οποίο δούλεψε την τραγωδία «Χριστός», και ο Σικελιανός που κατέχει ένα πολύ σημαντικό και λαμπρό κεφάλαιο της ζωής του. Γνωρίστηκαν το 1914 και ταξίδεψαν μαζί σε όλη την Ελλάδα. (Μαζί προτάθηκαν το 1946 για το βραβείο Νομπέλ).

Ένας άλλος πνευματικός φίλος, με τον οποίο θα συνεργαστεί, είναι ο ελληνορουμάνος συγγραφέας Παναΐτ Ιστράτι. (Πολύ αργότερα, στα πιο ώριμα πλέον χρόνια του, ο Καζαντζάκης γνωρίζει βαθύτερα τον Πρεβελάκη που αποδεικνύεται αντάξιος σύντροφος και αφοσιωμένος μαθητής).

Τον Οκτώβριο του 1925 και για ολόκληρη την επόμενη δεκαετία γνωρίζει κάθε γωνιά του κόσμου. Γίνεται ακόμα πιο πλούσιος από εμπειρίες και εικόνες. Γνωρίζει από κοντά το κομμουνιστικό καθεστώς, καθώς πηγαίνει τρεις φορές στη Σοβιετική Ένωση και δύο στην Ισπανία. Την ίδια περίοδο επισκέπτεται και παραμένει παροδικά για αρκετό καιρό την Ιταλία, την Κύπρο, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο, το Σινά και τη Τσεχοσλοβακία.

Ολοκληρώνοντας τον πρώτο μεγάλο κύκλο των ταξιδιών του ο Καζαντζάκης επιστρέφει στην Ελλάδα το 1933 και συγκεκριμένα στην Αίγινα, όπου επιλέγει να εγκατασταθεί μόνιμα μαζί με τη σύζυγό του, την Ελένη Καζαντζάκη Σαμίου. Από εκεί φεύγει αρκετά πιο σπάνια για να ταξιδέψει σε χώρες της Ασίας, όπως είναι η Ιαπωνία και η Κίνα και σε χώρες της Ευρώπης, όπως στην Αγγλία και την Ισπανία.

Την πορεία του αυτή, διακόπτουν τα μαύρα χρόνια του πολέμου και της κατοχής Το 1946 ο Καζαντζάκης εγκαταλείπει οριστικά την Ελλάδα και ταξιδεύει στην Ευρώπη. Προσκαλείται από το Βρετανικό Συμβούλιο και παραμένει για ένα χρονικό διάστημα στην Αγγλία, ενώ μετά διορίζεται φιλολογικός σύμβουλος στην UNESCO στο Παρίσι. Δύο χρόνια αργότερα, όμως, παραιτείται από τη θέση του συμβούλου και μετοικεί στην Αντίμπ  της Kυανής Aκτής. (Μικρή πόλη αλλά και κέντρο διαμονής μεγάλων καλλιτεχνών).

Παραμένει εκεί για εννέα χρόνια περίπου, ενώ το 1957, ξανααρχίζει να ταξιδεύει συνοδευόμενος από τη γυναίκα του και ένα φιλικό ζευγάρι. Πρώτος προορισμός η  Κίνα ύστερα από πρόσκληση της κινεζικής κυβέρνησης. Περιηγείται στην Κίνα και μετά αναχωρεί αεροπορικώς για την Ιαπωνία. Αυτό το ταξίδι του ήταν και το τελευταίο, καθώς μολύνεται από ευλογιά και χολέρα και μεταφέρεται για να νοσηλευτεί στο Εθνικό Νοσοκομείο της Κοπεγχάγης. Η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται και κρίνεται απαραίτητη η μεταφορά του στην κλινική του Φράιμπουργκ. Παρά τη σύντομη φωτεινή αναλαμπή της υγείας του, προσβάλλεται εκ νέου από ασιατική γρίπη και πεθαίνει στις 26 Οκτωβρίου 1957.

Σε όλη την πορεία της ζωής του ο Καζαντζάκης αγωνίστηκε σε πολλά διαφορετικά μετερίζια συνεκτικός κρίκος των οποίων ήταν η ανάγκη έκφρασης της κοσμοθεωρίας του. Και αυτό αντικατοπτρίζεται και στο πολύπλευρο συγγραφικό του έργο. Έχει αρθρογραφήσει σε ελληνικές και ξένες εφημερίδες, έχει μεταφράσει πληθώρα βιβλίων και έχει γράψει βιβλία με ποικίλο περιεχόμενο.

 

Μυθιστορήματα

Αναφορά στον Γκρέκο
Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά
Μέγας Αλέξανδρος
Ο βραχόκηπος
Οι αδερφοφάδες
Ο καπετάν Μιχάλης
Ο τελευταίος πειρασμός
Όφις και κρίνο
Ο φτωχούλης του Θεού
Ο Χριστός ξανασταυρώνεται
Πινακοθήκη και Παναθήναια
Σπασμένες ψυχές
Στα παλάτια της Κνωσού
Συμπόσιον
Τόντα – Ράμπα

 

Ταξιδιωτικά

Κρήτη
Σκίτσα από το Άγιον Όρος
Ταξιδεύοντας (Ισπανία, Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά)
Ταξιδεύοντας (Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά, Ιερουσαλήμ, Κύπρος, ο Μοριάς)
Ταξιδεύοντας Α΄. Ισπανία
Ταξιδεύοντας Β΄. Ιαπωνία & Κίνα
Ταξιδεύοντας Γ΄. Αγγλία
Ταξιδεύοντας. Ρουσία
Τι είδα στη Ρουσία (από τα ταξίδια μου)

 

Ποίηση

 

Οδύσσεια
Τερτσίνες

 

Θέατρο

Βούδας
Έως πότε;
Ιουλιανός ο Παραβάτης
Καποδίστριας
Κούρος ή Θησέας
Κωμωδία. Τραγωδία μονόπρακτη
Κωνσταντίνος Παλαιολόγος
Μέλισσα
Νικηφόρος Φωκάς
Ξημερώνει
Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει
Ο Πρωτομάστορας
Οδυσσέας
Προμηθέας (τριλογία)
Σόδομα και Γόμορρα
Φασγά
Χριστός
Χριστόφορος Κολόμβος

 

Δοκίμια & Φιλοσοφία

 

Ασκητική
Ιστορία της ρώσικης λογοτεχνίας
Μπερξόν
Ο Φρειδερίκος Νίτσε

 

Μεταφράσεις

Λογοτεχνία

  • Δάντης, Η Θεία Κωμωδία, Αθήνα: έκδ. «Κύκλου» 1934
  • Δάντης, Η Θεία Κωμωδία, τ. 1-3, μετάφραση και πρόλογος Ν. Καζαντζάκη, Αθήνα: Δίφρος 1954-1955
  • Δάντης, Η Θεία Κωμωδία, μετάφραση και πρόλογος Ν. Καζαντζάκη, Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» 1962
  • Δάντης, Η Θεία Κωμωδία, μετάφραση και πρόλογος Ν. Καζαντζάκη, Αθήνα: εκδ. Ελ. Καζαντζάκη 1969
  • Ομήρου Ιλιάδα, μετάφραση Ν. Καζαντζάκη – Ι. Θ. Κακριδή. Αθήνα 1955. 1962
  • Ομήρου Ιλιάδα, μετάφραση Ν. Καζαντζάκη – Ι. Θ. Κακριδή, Αθήνα: τυπ. Μ. Ρόδη 1964 – νεότερες εκδόσεις από το Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» και τον ΟΕΔΒ (χρησιμοποιείται ως διδακτικό εγχειρίδιο)
  • Ομήρου Οδύσσεια, μετάφραση Ν. Καζαντζάκης – Ι. Θ. Κακριδής, τυπ. Μ. Ρόδη 1965

 

Φιλοσοφικά – Επιστημονικά

  • Τζέημς (William James), Η θεωρία της συγκινήσεως, Αθήνα: Φέξης 1911, 1965· φωτομηχανική ανατύπωση της έκδ. 1911 από τις εκδ. Γ. Λαδιάς, χ.χ.
  • Πλάτων, Δημόδοκος, Σίσυφος, Κλειτοφών, Ίων, Μίνως, Δημόδοκος, Αθήνα: Φέξης 1912, 1967 (;)
  • Πλάτων, Αλκιβιάδης – Αλκιβιάδης Β΄, Αθήνα: Φέξης 1912
  • Νίτσε (Friedrich Nietzsche), Η γέννησις της τραγωδίας, Αθήνα: Φέξης 1912, 1965 (με τίτλο Η γένεση της τραγωδίας)
  • Λαισάν (Charles-Ange Laisant), Η αγωγή επί τη βάσει της επιστήμης, Αθήνα: Φέξης 1913, 1965
  • Νίτσε (Friedrich Nietzsche), Τάδε έφη Ζαρατούστρας, Αθήνα: Φέξης 1913, 1965
  • Έκκερμαν (Johann Peter Eckermann), Συνομιλίαι Έκκερμαν με τον Γκαίτε, Αθήνα: Φέξης 1913, 1965
  • Μέτερλινκ (Maurice Maeterlinck), Ο θησαυρός των ταπεινών, Αθήνα: Φέξης 1913, 1965
  • Μπερξόν (Henri Bergson), Το γέλοιο, Αθήνα: Φέξης 1914, 1965
  • Μακιαβέλλι  Ο ηγεμόνας, Αθήνα: Γαλαξίας 1961, 1968

 

Βιογραφίες

  • Γιοχάνες Γέργκενσεν (Johannes Joergensen),
    Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης. Η ζωή και το έργο του, μετάφραση και πρόλογος Ν. Καζαντζάκης, Αθήνα 1951. Αθήνα: εκδ. Καλός Τύπος.

 

Μεταφράσεις – διασκευές παιδικών βιβλίων

  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Οι πειραταί του Αιγαίου, Αθήνα: Δημητράκος 1931. Αστήρ 1958
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Περιπέτειες Κινέζου στην Κίνα, Αθήνα: Δημητράκος 1931. Αστήρ 1958
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Η χώρα των αδαμάντων, επιμέλεια Δημοσθένης Βουτυράς, Αθήνα: Δημητράκος 1931. Αστήρ 1958
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Ο γύρος του κόσμου εις 80 μέρες, επιμέλεια Δημοσθένης Βουτυράς, Αθήνα: Δημητράκος 1931
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Από τον Καύκασο στο Πεκίνο, Αθήνα: Δημητράκος 1942. Αθήνα: Αστήρ 1958
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Η πλωτή πολιτεία, Αθήνα: Δημητράκος 1942. Αστήρ 1957
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Μιχαήλ Στρογκώφ, Αθήνα: Δημητράκος 1942. Αστήρ χ.χ.
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Ροβήρος ο Κατακτητής, Αθήνα: Δημητράκος 1943. Αστήρ 1958
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Άνω κάτω, Αθήνα: Αστήρ 1994
  • Γκοπάλ-Μουκέρι (Dhan-Gopal Mukerji), Ο ελέφας Καρί, Αθήνα: Ελευθερουδάκης [1931;]. Νίκας χ.χ.
  • Μπάλβερ-Λύτον (Edward George Bulwer-Lytton), Οι τελευταίες ημέρες της Πομπηίας, Αθήνα: Ελευθερουδάκης 1933. Νίκας χ.χ.
  • Μέυν Ρηντ (Mayne Reid), Οι νέοι Ροβινσώνες, Αθήνα: Ελευθερουδάκης 1933. Νίκας χ.χ.
  • Μπήτσερ-Στόου (Harriet Beecher Stowe), Το καλύβι του μπάρμπα-Θωμά, Αθήνα: Ελευθερουδάκης χ.χ. Νίκας χ.χ.
  • Μπόνσελς (Waldemar Bonsels), Μάγια η Μέλισσα, Αθήνα: Ελευθερουδάκης 1931
  • Κάρολος Ντίκενς (Charles Dickens), Όλιβερ Τουΐστ. Ιστορία ενός ορφανού παιδιού, Αθήνα: Ελευθερουδάκης [1933;]. Νίκας χ.χ.
  • Ντωντέ (Alphonse Daudet), Το μικρούλικο, Αθήνα: Ελευθερουδάκης χ.χ.
  • Σουΐφτ (Jonathan Swift), Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ, Αθήνα: Ελευθερουδάκης χ.χ. Νίκας χ.χ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Επίλογος

 

Αν κάποτε γεννηθεί ένας καινούργιος κομμουνισμός που θα είναι σωστός και με τις πρέπουσες αντοχές ο Γκαρωντύ και ο Καζαντζάκης θα ξαναγίνουν κομμουνιστές από τον μακρινό κόσμο του πνεύματος που βρίσκονται και θα συμμετέχουν σε μια καινούργια αρχή. Αν ο κόσμος μας ταυτιστεί με έναν ανίκητο καπιταλισμό, ο Γκαρωντύ θα ξαναγίνει μουσουλμάνος συνεχίζοντας έτσι την διαμαρτυρία του και ο Καζαντζάκης «θα ξαναπάρει πάλι τα σύνεργά του» και θα ανασκουμπωθεί. Ο μακρινός τους κόσμος θα είναι πολύ κοντά μας αφού όλα επαναλαμβάνονται και όλα συνεχίζονται…

Θα μπορούσε να αποτολμήσει κανείς να πει ότι ο Καζαντζάκης ως φιλόσοφος δεν μπορεί να μετρήσει σήμερα στο επίπεδο των απαιτήσεων της εποχής. Γιατί δεν ανήκει στους κλασικούς μεγάλους φιλόσοφους αλλά και γιατί δεν πρόλαβε τις σημερινές ταχύτητες εξέλιξης της αντίληψης για τη δημιουργία του κόσμου, για την ύπαρξη ενός θεού μέσα στον κόσμο αυτό, για τη διερεύνηση του θανάτου και για την πιθανή περιοχή του θείου σκέψης που με τη βοήθεια της ηλεκτρονικής και της πολλαπλασιασμένης έρευνας, έχουμε. ασφαλώς ξέρουμε πιο πολλά πράγματα. Η μελέτη του φώτισε και θα φωτίσει ακόμα περισσότερο ένα τομέα άγνωστο στον Καζαντζάκη. Ο Καζαντζάκης έμεινε με τον καημό ότι δεν μπόρεσε να σηκώσει το πέπλο του μυστηρίου, ενώ εμείς διακατεχόμαστε από την αγωνία του τι θα δούμε όταν ανασηκωθεί αυτό το πέπλο….  («..Μήτε Κόλαση, μήτε Παράδεισο…»)

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο Καζαντζάκης δεν υπήρξε ένας κορυφαίος συγγραφέας, ένα μεγάλο μυαλό και μια βαθιά ψυχή άγρυπνη και ωραία. Παραμένει τόσο ψηλά που η αποκοπή του πολύ κόσμου από αυτόν ώστε να φαίνεται το πόσο χαμηλά έχει πέσει αυτός ο κόσμος. Όταν το σήμα κινδύνου χτυπήσει ηχηρά θα θυμηθούμε τον Καζαντζάκη για να μπορέσουμε να ξανασηκωθούμε.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Στο τέλος της αναφοράς μου αυτής στον Καζαντζάκη με στοιχεία της συλλογής μου και κυρίως με τις από πρώτο χέρι μαρτυρίες τής γυναίκας του Ελένης Καζαντζάκη Σαμίου και μπαίνοντας στο επόμενο μέρος του βιβλίου για τον Ροζέ Γκαρωντύ, αξίζει νομίζω να εξομολογηθώ εδώ κάτι πιο προσωπικό μεν, αλλά όχι εντελώς άσχετο…

Τα δυνατά βιώματα πολλών ανθρώπων, όπως οι ίδιοι περιγράφουν, είναι συνήθως όταν έσφιξαν το χέρι τής όποιας Βουγιουκλάκη και μετά δεν το έπλυναν για έναν μήνα, όταν κέρδισαν στο Προ-πό, όταν μπήκαν στο Πανεπιστήμιο, όταν αγόρασαν την πρώτη τους μερσεντές ή όταν πρωτοαντίκρισαν το γιο τους βρέφος στο μαιευτήριο…

Θα ήθελα εδώ να περιγράψω με όση σεμνότητα γίνεται, ποια ήταν τα δικά μου πιο έντονα βιώματα στην ζωή μου. Μέσα σ’ αυτά λοιπόν, ήταν σίγουρα, όταν γνώρισα την γυναίκα μου, όταν κυκλοφόρησε το πρώτο βιβλίο μου και έβαλε μάλιστα βιτρίνα το βιβλιοπωλείο της Εστίας δύο αντίτυπα («Καφέ Βυζάντιο»), κι όταν κάποιοι άνθρωποι που δεν τους γνώριζα, έκλαιγαν στο τηλέφωνο μόλις έμαθαν ότι έφυγα από ένα τηλεοπτικό κανάλι. Ήταν όταν μία κοπέλα μου είπε «Δεν ήξερα τόση ώρα ότι μιλάω με τον συγγραφέα του «Καφέ Βυζάντιο», έχω πάθει την πλάκα μου αυτή τη στιγμή…» κι όταν μία φίλη είχε  την ευαισθησία να μου πει: «Όσο καιρό ήσουν φυλακή επί χούντας, εγώ ένιωθα ένοχη που ήμουν ελεύθερη».

Όλα αυτά συμπληρώθηκαν ταιριαστά, όταν η Ελένη Καζαντζάκη με κάλεσε για μια αποκλειστική συνέντευξη, όταν κλήθηκα για μια συνέντευξη από τον Μιχάλη Κατσαρό, και βέβαια όταν ο Ροζέ Γκαρωντύ δέχτηκε να μου δώσει κατ’ αποκλειστικότητα για την ελληνική τηλεόραση δύο συνεντεύξεις. Νομίζω ότι δεν θέλω τίποτα άλλο πιά. Κάποια ιερά τέρατα με είχαν αγγίξει και με είχαν σημαδέψει ανεξίτηλα!

Μπορεί να μην σας φαίνονται αυτά και τόσο σπουδαία. Για μένα ήταν.

 

 

 

2

ΡΟΖΕ  ΓΚΑΡΩΝΤΥ

 

 

 

 

Η πρώτη μου επαφή με το Ροζέ Γκαρωντύ ήταν όταν πριν από πολλά χρόνια διάβασα το βιβλίο του «Για έναν ρεαλισμό χωρίς σύνορα», ο τίτλος του οποίου δεν μου πήγαινε και τόσο αλλά το βιβλίο ήταν θαυμάσιο. Παρουσίαζε τον Κάφκα και τον Πικάσο σαν να τους ήξερε καλύτερα απ’ ότι ήξεραν οι ίδιοι τον εαυτό τους. Σαν να είχε κατανοήσει αυτό που ίσως ούτε οι ίδιοι δεν είχαν εμβαθύνει τόσο. Ήξερα επίσης ότι ήταν υψηλόβαθμο στέλεχος του Κ.Κ. Γαλλίας δίπλα στον Μαρσό. Όμως γενικά είχα διαβάσει πολύ περισσότερο τους φίλους του, τον Λουί Αραγκόν, τον Αντρέ Μωρουά και τον Φρανσουάν Μοριάκ. (Τυχαίνει να τους έχω διαβάσει και τους τρεις αυτούς Γάλλους Ακαδημαϊκούς).

Κάπως έτσι ήταν τα πράγματα, όταν το 1995 ο Γκαρωντύ ήρθε για άλλη μια φορά στην Αθήνα. Τότε εγώ είχα στο κανάλι που εργαζόμουνα τρεις εβδομαδιαίες εκπομπές: τον «Αντίλογο», το «Διάλογοι χωρίς στοπ» και την εκπομπή βιβλίου «Υπάρχει και βιβλίο». (και οι τρεις διατηρήθηκαν πάνω από 8 χρόνια και μου άφησαν σπουδαίες μνήμες και πλούσιο υλικό).

Δεν ξέρω τι μεσολάβησε και ξαφνικά μαθαίνω απ’ τον εκδότη του ότι δέχτηκε με εμένα μια αποκλειστική τηλεοπτική συνέντευξη. Το περίεργο ήταν ότι δεν είχα τρακ όπως θα έπρεπε, είτε γιατί είχα ήδη μεγάλη πείρα σε εκπομπές τηλεόρασης, είτε γιατί η αυτοσυντήρησή μου δούλεψε έτσι ώστε το τρακ να έρθει μετά που θα συνειδητοποιούσα περισσότερο την κατάσταση.

Επειδή αυτός ήθελε να μιλήσει τότε και εγώ να πάρω από αυτόν όσο γίνεται περισσότερα, η εκπομπή πήγε τόσο καλά ώστε ο ίδιος ζήτησε να κάνουμε και μια δεύτερη ωριαία εκπομπή την επόμενη ημέρα.

Μετά από τις σκόρπιες μνήμες αυτές και από τις δύο αποκαλυπτικές συνεντεύξεις – συζητήσεις που κάναμε, θα  παραθέσω, κυρίως τις δυο εκπομπές συνεντεύξεις-συζητήσεις μας, με όσο μεγαλύτερη πιστότητα μπορέσω, λαμβανομένου υπ’ όψιν ότι υπήρχε στον διάλογο η διπλή μεσολάβηση διερμηνέων. Ειδικά για τον Γκαρωντύ θα προσθέσω και έναν επίλογο αναλυτικό της προσωπικής άποψης που σχημάτισα για αυτόν,  για τη ζωή του και τις πολυσυζητημένες επιλογές του και τοποθετήσεις του.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Βιογραφικό του Ροζέ Γκαρωντύ

 

 

Ο Ροζέ Γκαρωντύ  είναι Γάλλος συγγραφέας, φιλόσοφος, θεωρητικός και πολιτικός. Γεννήθηκε στις 17 Ιουλίου 1913 στις Μαρσαλίες από καθολικούς και άθεους γονείς, ενώ ο ίδιος έγινε προτεστάντης και κομμουνιστής. Έχει γράψει πάνω από 50 βιβλία, τα περισσότερα των οποίων πραγματεύονται θέματα της Μαρξιστικής θεωρίας. Κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου φυλακίστηκε στην Djelfa, Algeria, ως αιχμάλωτος πολέμου.

Ο Γκαρωντύ επέστρεψε από τον πόλεμο γεμάτος με τη φλόγα της επανάστασης. Στις δεκαετίες του 1950 και 1960 ήταν σημαντική προσωπικότητα στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Το 1948 ηγήθηκε 60-μέρες miners στην Καρνό. Το 1962 επισκέφθηκε την Κούβα, έχοντας προσκληθεί από τον Πρόεδρό  Κάστρο. Το 1968 υποστήριξε θερμά το μαθητικό κίνημα στο Παρίσι.  Μετά τα χρόνια του πολέμου, εκλέχθηκε στο κοινοβούλιο αρκετές φορές ως μέλος του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, όμως διαγράφηκε από το κόμμα το 1970 εξαιτίας της κριτικής του στην Σοβιετική Ένωση.

Στην συνέχεια της ζωής του έγινε καθολικός, προτού να ασπαστεί τον ισλαμισμό το 1982, παίρνοντας και το καινούργιο του όνομα, Ράγκα. Διάφοροι παράγοντες συνέβαλαν στην μεταστροφή του αυτή. Στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν εξορισμένος μαζί με άλλους κομμουνιστές και πέρασε σχεδόν τρία χρόνια στις φυλακές της Νότιας Αφρικής. Σε ένα περιστατικό, όταν ήταν σε ένα στρατόπεδο της Djelfa στην νοτιότερη Αλγερία, αυτός και οι συγκρατούμενοί του σώθηκαν από βέβαιη εκτέλεση γιατί Άραβες φύλακες αρνήθηκαν να εκτελέσουν τις εντολές τους και να τους πυροβολήσουν. Μετέπειτα έμαθε πως όφειλαν τις ζωές τους στο γεγονός ότι οι φύλακες ήταν Ιμπάντι μουσουλμάνοι και η θρησκεία τους τούς απαγορεύει να πυροβολήσουν έναν άοπλο άνθρωπο. Η άνευ όρου υπακοή τους σε μία ανώτερη εξουσία ενάντια στην γαλλική κυβέρνηση τον χάραξε βαθιά και καλλιέργησε το έδαφος για τη μελλοντική του μεταστροφή, 40 χρόνια αργότερα. Αναπόφευκτα, η δύναμη του Ισλαμισμού να κινητοποιεί τις μάζες στην επανάσταση του Ιράν το 1979, τον εντυπωσίασε και τον προσέλκυσε.

Βεβαίως αυτό το στοιχείο, που επίσημα αναφέρεται στις βιογραφικές πληροφορίες που έχουμε, έρχεται σε αντίθεση με όσα αναλύει για τον Μάιο του 1968 στο Παρίσι ο ίδιος στην συγκεκριμένη τηλεοπτική  εκπομπή όταν του θέσαμε το θέμα αυτό. 

Γύρω στο 1996 – 1998, ήταν στο κέντρο του κυκλώνα της δημοσιότητας, όταν  τον πήγαν σε δίκη για το βιβλίο του «Οι θεμελιώδεις μύθοι της ισραηλινής πολιτικής». Το δικαστήριο αποφάσισε πως αυτό το βιβλίο ήταν ρατσιστικό και  «διέπραττε έγκλημα ενάντια στην ανθρωπότητα». Τελικά απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του και επιβλήθηκε το εξοντωτικό πρόστιμο των 120.000 γαλλικών φράγκων. Ο Γκαρωντύ έκανε έφεση για αυτήν την απόφαση στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, αλλά απορρίφθηκε.

Έχει ζήσει, επίσης, στη νότιο Ισπανία, κοντά στην Κόρντοβα, για πάνω από 20 χρόνια.

Με μια θανάσιμη λοιπόν δικαστική εκκρεμότητα και όσα αυτή οικονομικά, κοινωνικά και ψυχολογικά συνεπάγεται, έζησε την τελευταία περίοδο της ζωής του ο Γκαρωντύ. Ταξίδευε, πάντα μαζί με την σύντροφό του (που μας έκανε πάντα παρατηρήσεις να μην τον κουράζουμε γιατί είχε σοβαρή καρδιοπάθεια), Ήρθε 3 φορές στην Ελλάδα. Την τελευταία φορά που τον είδα ήταν όταν ήρθε για την βράβευσή του από την Εταιρεία Υπεράσπισης Αξιών, από την οποία παρατίθενται εδώ και σχετικές φωτογραφίες.

 

Στην Γαλλία, πολύ λίγοι από τους νέους, τον γνωρίζουν και μιλούν γι’ αυτόν σήμερα.

Όταν μεγαλώσουν θα τον μάθουν, θα τον αναγνωρίσουν, θα υποστούν ίσως τις συνέπειες όσων πρόβλεψε, συναντώντας ίσως, πολλές από τις εκτιμήσεις του…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η συζήτηση-συνέντευξη με τον Γκαρωντύ

 

 

 

 

Η ατομικιστική κοινωνία, που έχει διαμορφωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, έχει επιβάλει τους ανταγωνιστικούς κανόνες της ακόμα και στις ανθρώπινες σχέσεις αφήνοντάς τις γυμνές, δίχως την προστασία των μεγάλων διαχρονικών αξιών του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Αξίες όπως ο σεβασμός και ο διάλογος. Και ο Ροζέ Γκαρωντύ πιστός στο δρόμο των πνευματικών ανθρώπων στέλνει μέσα από την κουβέντα μας το δικό του αφυπνιστικό κάλεσμα.

 

«Όπως γνωρίζετε, όλοι εμείς οι άνθρωποι του πνεύματος στη Δύση έχουμε τραφεί έως και αναβαπτιστεί στα νάματα του ελληνικού πολιτισμού, θεωρούμε την Ελλάδα σαν την μητέρα μας. Είναι αλήθεια ότι από πολύ μικρός μελέτησα τα αρχαία Ελληνικά και σαν γλώσσα και σαν πολιτισμό. Αυτό που μου έκανε πάντα εντύπωση στον Ελληνικό πολιτισμό είναι ο σεβασμός του άλλου, ο σεβασμός της αντίθετης απόψεως, ο σεβασμός όπως αυτός διαφαίνεται μέσα στο κλασικότερο έργο όλων των εποχών  την Ιλιάδα. Βλέπουμε ότι η πιο επιβλητική και ανθρώπινη προσωπικότητα είναι ο Έκτορας, που είναι ένας αρχηγός του αντιθέτου στρατοπέδου από αυτό των Ελλήνων, του οποίου η προσωπικότητα εκθειάζεται. Επίσης ένα άλλο κλασικό έργο που είναι οι Πέρσες, όπου βλέπουμε μέσα από το θρήνο και την ιστορία των Περσίδων γυναικών, που ανήκουν σε αντίθετο έθνος, να εξυμνούν το κουράγιο και την ανθρώπινη αυτοθυσία. Δυστυχώς σήμερα με όλες αυτές τις ιδέες περί εκλεκτού λαού, περί λαού εκλεγμένου από το θεό για να έχει μια αποστολή στη γη, όλος αυτός ο σεβασμός προς τον άνθρωπο και την αντίθετη άποψη έχει χαθεί και είναι αυτό που χρειάζεται περισσότερο η Δύση σήμερα, να γυρίσει στα ελληνικά γράμματα, να μάθει να σέβεται την αντίθετη άποψη και αυτόν που πρεσβεύει αντίθετες γνώμες από τις δικές της. Αυτό που πραγματικά λείπει σήμερα είναι ο σεβασμός του διαλόγου και οι αρχές πάνω στις οποίες στηρίχτηκε ο ελληνικός πολιτισμός. Γιατί όταν θα πάμε σε διάλογο θα πρέπει να μάθουμε κάτι από τους άλλους. Αν πιστεύουμε ότι εμείς είμαστε οι εκλεκτοί του θεού ο διάλογος δεν θα επιφέρει τίποτα.»

 

Ένα άλλο σύμπτωμα της κοινωνικής παθογένειας που όλοι βιώνουμε είναι η ατέρμων σύγκρουση της τεχνολογικής ανάπτυξης με την πνευματική διανόηση. Ένας άνθρωπος, όμως, φιλοσοφημένος όπως ο Γκαρωντύ πιστεύει πως δεν πρόκειται για σύγκρουση αλλά αντίθετα για αρμονική συνύπαρξη των δύο αυτών εννοιών, αρκεί να επαναπροσδιορίσουμε τους σκοπούς μας. Επίσης προφητεύει τον βίαιο ανθρώπινο διαχωρισμό ανάμεσα στη πίστη σε κάποια ανώτερη μεταφυσική δύναμη και στην πίστη στα τεχνολογικά μέσα, την θέωση της αγοράς.

«Κατά τη γνώμη μου δεν πρέπει να αντιπαραθέσουμε την ανάπτυξη της τεχνολογίας και των θετικών επιστημών με την ανάπτυξη των πνευματικών αξιών. Το πρόβλημα των τελευταίων χρόνων είναι ότι κάπου μπερδεύτηκαν τα μέσα και ο σκοπός. Για παράδειγμα βλέπω μια σπουδαία ανακάλυψη, όπως το άτομο και η ατομική ενέργεια και η πρώτη της χρήση  είναι μια βόμβα στην Χιροσίμα, ενώ υπήρχαν τόσες άλλες χρήσεις πολύ πιο ενδιαφέρουσες και πολύ πιο φιλικές προς τον άνθρωπο, την ενέργεια, την χειρουργική κ.τ.λ. Αυτό που λείπει λοιπόν σήμερα είναι ότι έχουμε τα μέσα αλλά έχουμε χάσει τον σκοπό. Δεν ξέρουμε πώς να χρησιμοποιήσουμε τα μέσα που έχουμε και εκεί πρέπει να στραφεί η προσοχή μας. Όπως λέει ο Σωκράτης, και πάλι γυρνάμε στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, πρέπει να βρούμε τον σκοπό, για που βαδίζουμε και τι κάνουμε με αυτά που έχουμε. Εγώ δεν είμαι ενάντια στην τεχνολογική ανάπτυξη. Χρησιμοποιώ τα επιτεύγματα της τεχνολογίας κάθε μέρα, χρησιμοποιώ τον υπολογιστή μου για να γράφω τα βιβλία μου, όλα μάς βοηθάνε πάρα πολύ στην καθημερινή μας ζωή. Αυτό όμως που πρέπει να κάνουμε είναι να προσδιορίσουμε στόχους και εκεί είναι που μας βοηθούν οι φιλόσοφοι και όλοι όσοι ασχολούνται με τις πνευματικές αξίες. Πιστεύω ότι δεν πρέπει να πράξουμε ένα βασικό λάθος, να διαχωρίσουμε τρεις βασικές λειτουργίες της ανθρώπινης νόησης, τις οποίες καθορίζω ως εξής: σε πρώτη φάση είναι η επιστημονική λογική, κατά δεύτερο λόγο είναι η διανόηση, ο νους, η θεωρητική αναζήτηση και τρίτον είναι η πίστη, η μεταφυσική αναζήτηση του τι υπάρχει πέραν του κόσμου μας. Οι τρεις αυτές λειτουργίες της ανθρώπινης διανόησης, αποτελούν ένα σύνολο και δεν μπορεί να αναπτύσσεται η μια εις βάρος της άλλης και ούτε μπορούμε να δημιουργήσουμε συγκρούσεις μεταξύ τους. Πρέπει όλες να λειτουργούν αρμονικά, ιδίως η νόηση με την επιστημονική λογική μπορούν με την αναβάπτιση μέσα από την πίστη, να δημιουργήσουν έναν πιο ολοκληρωμένο άνθρωπο.

Υπάρχει αυτή η αντιπαράθεση και βαίνουμε σε μια γενικότερη σύγκρουση αλλά όπως είπα, σήμερα παρακολουθούμε μια ανάπτυξη της τεχνικής γνώσης εις βάρος της διανοητικής αναζήτησης και της πίστης και όπως έγραψα σε ένα βιβλίο μου το οποίο εξέδωσα στη Γαλλία πριν από μερικά χρόνια, από ένα μεγάλο εκδοτικό οίκο της καθολικής Εκκλησίας, με τίτλο «Προχωράμε προς ένα μεγάλο θρησκευτικό πόλεμο». Πιστεύω πως θα έχουμε έναν πόλεμο μεταξύ θρησκειών, αλλά όχι όπως το καταλαβαίνει ο μέσος άνθρωπος, δηλαδή μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων ή μουσουλμάνων και εβραίων. Πιστεύω πως θα υπάρξει ένας γενικευμένος πόλεμος. μεταξύ των ανθρώπων. Αυτών που έχουν μια πίστη, που πιστεύουν στο Θεό, που πιστεύουν ότι η ζωή έχει κάποιο μεταφυσικό νόημα, και των ανθρώπων που πιστεύουν, στην -όπως εγώ την ονόμασα- θρησκεία των μέσων ή όπως καλύτερα βρήκα ένα καλύτερο όνομα, στον μονοθεϊσμό της αγοράς. Μονοθεϊσμός της αγοράς είναι ας πούμε αυτό που πρεσβεύουν σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες, είναι το μοντέλο της ανάπτυξης που πρεσβεύουν εκείνοι και θέλουν να το επιβάλλουν σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο εις βάρος των ανθρώπων που έχουν μια μεταφυσική πίστη.

Θα ξανάρθω πάλι σε όσα μας δίδαξαν οι πατέρες μας, οι αρχαίοι Έλληνες, και πιστεύω ότι το καλύτερο παράδειγμα για αυτή την αντιπαράθεση την δίνει ο μύθος του Προμηθέα. Ο Προμηθέας, ο οποίος αποτελεί το παράδειγμα, το πρότυπο ότι ο άνθρωπος μπορεί δια μέσου της τεχνικής και της τεχνολογίας να φτάσει και στην θέωση. Αυτό το μεγάλο παράδειγμα στη Δύση μεταφέρθηκε κάπως άσχημα θα έλεγα, με το μύθο του Φάουστ του Γκαίτε.* Αλλά πρέπει πάλι να γυρίσουμε στην αρχαία ελληνική γραμματεία, να κοιτάξουμε αυτά που μας έλεγαν οι αρχαίοι έλληνες πατέρες, ότι οι θεοί έφτιαξαν τον άνθρωπο για να μπορέσει ο άνθρωπος  κάποτε να γίνει θεός. Γι αυτό το λόγο πιστεύω ότι ο Προμηθέας κάποτε πρέπει να μπει στον Πάνθεον των Αγίων της χριστιανικής Εκκλησίας, ένας Προμηθέας όμως που θα έχει όλες τις διαστάσεις και κυρίως να έχει τη μεταφυσική πίστη στο θείο και να έχει τα τρία επίπεδα της διανόησης πιο ανεπτυγμένα.»

 

*  Σ.σ. Το πιθανότερο εδώ, στον συσχετισμό που κάνει ο Γκαρωντύ, Προμηθέα – Φάουστ του Γκαίτε, είναι να εννοεί ότι και ο ένας και ο άλλος παρέβησαν τις ρητές εντολές του Θεού: Ο ένας, με το να πάρει το μυστικό της φωτιάς και να το δώσει σαν δικαίωμα στον άνθρωπο, και ο άλλος με το να συναλλαγεί,  με το πονηρό, για μια έξω από τις εντολές της Φύσης παράταση της νεότητας, της ζωής και της γονιμότητας. Κατά την άποψή μου -η οποία δεν μπορεί εδώ να αναλυθεί σε μάκρος- και οι δυο εξιδανικεύονται, αλλά ο Γκαρωντύ με τον γνωστό φιλελληνισμό του, τις θεωρεί αρκετά άνισε,ς με την διαφορά υπέρ του Προμηθέα.

Η πλειοψηφία των Ευρωπαίων διαχωρίζουν πολιτικά τους ανθρώπους σε δεξιούς και αριστερούς. Με την απάντησή του όμως σε αυτή την ερώτηση, ο Γκαρωντύ, μετατοπίζει το κέντρο βάρους της αντιπαράθεσης αυτής και μιλά για δύο νέα στρατόπεδα, αυτό της παθητικής αποδοχής, και το αντίπαλό του, αυτό της ενεργητικής αντίστασης, αμερικανικής διείσδυσης στην ευρωπαϊκή πολιτική, στην Ευρωπαϊκή οικονομία ακόμα και στο πολύχρωμο μωσαϊκό των ευρωπαϊκών πολιτικών και πολιτισμών.

«Δεν πιστεύω πλέον ότι έχει κάποιο νόημα η αντιπαράθεση της δεξιάς και της αριστεράς στην Ευρώπη σήμερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι όταν ήμασταν υπό Γερμανική κατοχή στην Γαλλία. Εγώ σαν αριστερός βρέθηκα στο ίδιο χαράκωμα με πολλούς δεξιούς, στο χαράκωμα της αντίστασης και απέναντί μας ήτανε οι συνεργάτες των Γερμανών. Τότε η διαχωριστική γραμμή ήταν μεταξύ αυτών που αποδέχονταν την ξένη κατοχή και αυτών που δεν την αποδέχονταν είτε ήταν αριστεροί είτε ήταν δεξιοί.

Έτσι και σήμερα έχουμε μια κατοχή, αυτού που εγώ λέω κατοχή, της κυρίαρχης δηλαδή ιδεολογίας, του μονοθεϊσμού της αγοράς, που προβάλλεται μέσα από ταινίες τύπου «Τυρανόσαυροι», ή «Η μέρα της ανεξαρτησίας», δηλαδή το αμερικάνικο μοντέλο ανάπτυξης και όλης αυτής της υποκουλτούρας που αρνείται τις ανθρώπινες αξίες και τον σεβασμό του ανθρώπου. Και πιστεύω ότι η διαχωριστική γραμμή είναι μεταξύ αυτών που αποδέχονται αυτήν την ιδεολογία και αυτών που αντιστέκονται, αυτών που έχουν ακόμα μια πίστη ότι ο άνθρωπος υπάρχει στη γη για κάποιον ανώτερο σκοπό, είτε αυτοί είναι δεξιοί είτε αριστεροί, είτε ανήκουν σε οποιαδήποτε θρησκευτική ομάδα είτε όχι.

Απέναντι σε αυτή την πρωτοκαθεδρία της Αμερικάνικης ηγεμονίας και σε αυτήν την πίεση που δέχεται η Ευρώπη, όλοι οι λαοί της Ευρώπης πρέπει να ξαναγυρίσουν στις δικές τους αξίες για να βρουν δύναμη να ανταπεξέλθουν στις πιέσεις αυτές. Δυστυχώς αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι μια Ευρώπη να σέρνεται πίσω από την «αμερικάνικη άμαξα»… Και ας αναφερθούμε εδώ στην συνθήκη του Μάαστριχ όπου τρεις φορές αναφέρεται εκεί, πως η Ενωμένη Ευρώπη προορίζεται να γίνει ένα από τα τρία θεμέλια της ατλαντικής συμμαχίας, δηλαδή η Ευρώπη του Μάαστριχ βλέπει τον εαυτό της σαν κάποιο από τα θεμέλια της αμερικάνικης ηγεμονίας.

Είπα προηγουμένως ότι η αμερικάνικη ηγεμονία υπάρχει και σε οικονομικό και σε πολιτικό επίπεδο, οι Αμερικάνοι θέλουν την ελεύθερη διακίνηση των εμπορευμάτων σε όλο τον κόσμο, αλλά εφαρμόζουν τον προστατευτισμό στη δική τους οικονομία. Βλέπουμε κάτι σκανδαλώδεις ενέργειες όπως τελευταία με τον νόμο Κέννεντυ που προσπαθούν να επιβάλλουν σε παγκόσμιο επίπεδο, όποιος και αν θα κάνει εμπόριο με κάποια συγκεκριμένη χώρα ή όχι, αλλά ευτυχώς χαίρομαι πολύ που η Ευρώπη έδειξε, έστω και μια φορά, ότι πολιτικά αντιδρά σε αυτές τις αμερικάνικες πιέσεις.

Η αμερικάνικη ηγεμονία εκφράζεται και στο χώρο της κουλτούρας. Μίλησα ως αυτή την στιγμή για σινεμά. Τώρα, ένα άλλο παράδειγμα: Στο Παρίσι ένας αμερικάνος καλλιτέχνης «μοντέρνας τέχνης» πριν από μερικούς μήνες πήρε χαρτί περιτυλίγματος και τύλιξε μια ιστορική γέφυρα του Σηκουάνα, λέγοντας ότι αυτό είναι «μοντέρνα τέχνη» και βέβαια η ενέργεια του αυτή χειροκροτήθηκε από όλο το καλλιτεχνικό κατεστημένο του Παρισιού.

Εγώ προσωπικά θλίβομαι γι’ αυτό. Αν θα ερχόμουν στην Αθήνα, το τελευταίο που θα ήθελα να δω είναι τον Παρθενώνα τυλιγμένο με χαρτί περιτυλίγματος. Δυστυχώς αυτή τη στιγμή είναι οι άνθρωποι που μπορούν να προβάλουν κάποια αντίσταση σε αυτή την πίεση που προέρχεται από τον αμερικάνικο τρόπο ζωής, αντίσταση δηλαδή σε αυτόν τον μονοθεϊσμό της αγοράς. Επιμένω ότι υπάρχει ο διαχωρισμός μεταξύ των συνεργατών (σ.σ. συνεργαζόμενων) και των αντιστασιακών. Όπως σας είπα κατά τη διάρκεια της κατοχής, έκανα σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, αλλά και στο αντάρτικο. Ήμασταν δεξιοί και αριστεροί μαζί, από την άλλη μεριά ήτανε οι συνεργάτες. Και πάλι ανάμεσα σε αυτούς υπήρχαν δεξιοί και αριστεροί αλλά η διαχωριστική γραμμή ήταν αλλού. Ήταν η μεταξύ μας συνεργασία αντίστασης. Ο κόσμος γρήγορα θα καταλάβει. Στην Ευρώπη ήδη το βλέπουμε ότι ο διαχωρισμός μεταξύ δεξιάς και αριστεράς είναι ξεπερασμένος. Αυτή τη στιγμή υπάρχουν άνθρωποι, δεξιοί ή αριστεροί που αποδέχονται την αμερικάνικη ηγεμονία, τον αμερικάνικο τρόπο ζωής, υπάρχουν άνθρωποι δεξιοί και αριστεροί που έχουν περάσει στην αντίσταση και προβάλλουν κάποιες εναλλακτικές αξίες σε αυτή την κυρίαρχη ιδεολογία.

Πιστεύω λοιπόν ότι το ερώτημα που θα τεθεί στο μέλλον είναι, συνεργασία ή αντίσταση;

Δεν θέλω να πάρω θέση για το ποιος θα κερδίσει και ποιος θα χάσει, γιατί το μέλλον δεν είναι αυτό που είναι αλλά αυτό που θα κάνουμε εμείς και ο καθένας πρέπει να πάρει κάποια θέση και να αναλάβει τις ευθύνες του απέναντι σε αυτά που θα πρέπει να γίνουν.»

 

Το γνωστό βιβλίο του Γκαρωντύ «Θεμελιώδεις μύθοι της ισραηλινής πολιτικής» προκάλεσε πληθώρα αναταραχών εξαιτίας του αποκαλυπτικού περιεχομένου του. Ο ίδιος ο συγγραφέας σχολιάζει σχετικά στην αποκλειστική μας συζήτηση:

«Αυτό το βιβλίο έχει μεταφραστεί ήδη σε 15 γλώσσες και προκάλεσε πολλές αντιδράσεις, όχι μόνο στη Γαλλία, αλλά και σε πολλές άλλες χώρες όπου παρουσιάστηκε, καθώς και στην Ελλάδα. Το βιβλίο αυτό δεν είναι το πρώτο που βγάζω επί αυτού του θέματος. Έχω ήδη εκδώσει εδώ και μερικά χρόνια ένα άλλο βιβλίο που λέγεται «Παλαιστίνη, η χώρα των θεϊκών μηνυμάτων», όπου αναλύω περισσότερο σε βάθος τη σχέση του ισραηλινού και του παλαιστινιακού λαού, που ζουν στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Εκείνο το βιβλίο, βέβαια, δεν είχε θέσει πιο θεωρητικά ζητήματα όπως αυτό εδώ, αλλά περιέγραφε το ίδιο περίπου θέμα. Ένα θέμα που έχει σχέση με μια θέση που έχει πάρει ένας μεγάλος σύγχρονος φιλόσοφος, ο Χίλκιντον, πάνω στη σύγκρουση των πολιτισμών, πιστεύοντας μέχρι και σήμερα ότι οι πόλεμοι γίνονταν μεταξύ λαών της Ευρώπης, μεταξύ της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Γερμανίας και της Ιταλίας… Χρησιμοποιούσαν στρατούς από τον τρίτο κόσμο για να αντιμάχονται μεταξύ τους. Στο μέλλον θα έχουμε μια γενικότερη σύγκρουση μεταξύ δύο κυρίαρχων πολιτισμών, από τη μια μεριά του ιδεοχριστιανικού πολιτισμού και από την άλλη ενός πολιτισμού που ο Χίλκιντον ονομάζει ισλαμοκονφουκιανικό. Βέβαια δεν ασπάζομαι τη θέση αυτή απόλυτα αλλά έχει να κάνει με το θέμα του βιβλίου μου. Ήθελα να τονίσω ότι το βιβλίο μου αυτό είναι ένα πολιτικό βιβλίο. Δεν στρέφεται κατά της ιουδαϊκής θρησκείας, την οποία σέβομαι όπως όλες τις άλλες, αλλά στρέφεται εναντίον μιας αίρεσης του ισραηλινού λαού το σιωνισμό, τον οποίο θεωρώ πνευματικό παιδί των εθνικισμών της Ευρώπης στις αρχές του 20ου αιώνα. Μην ξεχνάμε ότι ο ιδρυτής του, Θεόδωρος Χέρτζελ, μεγάλωσε και σπούδασε στη Γερμανία την ίδια εποχή που αναπτύσσονταν όλα τα άλλα εθνικιστικά κινήματα στην Ευρώπη και όταν άρχισε να θεμελιώνει τις αρχές του σιωνισμού, ήρθε σε σύγκρουση με όλους τους μεγάλους ραβίνους της εποχής, οι οποίοι και τον αντιμετώπισαν σαν αιρετικό. Έλεγαν λοιπόν πως ο άνθρωπος αυτός θέλει να αντικαταστήσει τον Θεό του Ισραήλ με το κράτος του Ισραήλ και να αλλοιώσει έτσι το μήνυμα του Ιουδαϊσμού, που δεν είναι τίποτε άλλο από μια θρησκεία και δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική.

Αυτό που εγώ ονομάζω σιωνισμό, και έτσι αρχίζω και το βιβλίο μου, είναι μια αίρεση του Ιουδαϊσμού. Αυτό έλεγε και ο πατέρας ενός πολύ καλού μου φίλου, μεγάλου μουσικού του Μενουίν, που ήτανε μεγάλος ραβίνος, ότι ο Χέρτζελ αλλοίωσε κατά πολύ τις αρχές του Ιουδαϊσμού. Αυτό λοιπόν που καταδικάζω είναι ότι σήμερα υπάρχει ένα κράτος το Ισραήλ, το οποίο στέκεται υπεράνω νόμων… Μην ξεχνάμε ότι ο Ο.Η.Ε. έχει βγάλει 192 αποφάσεις καταδικάζοντας την πολιτική του κράτους αυτού, το οποίο όμως βρίσκεται στο απυρόβλητο και υπεράνω κριτικής. Κανείς δεν τολμάει να μιλήσει γι αυτό ή να κάνει κάποια κριτική για τις θέσεις του. Αν και δεν ασπάζομαι την κατάργηση του ως κράτος, -υπάρχει και είναι διεθνώς αναγνωρισμένο- δεν ανέχομαι να βρίσκεται εκτός νόμου το ίδιο και η πολιτική του, ο σιωνισμός. Αυτό που θέλω να καταδικάσω δεν είναι η Βίβλος σαν θείο ανάγνωσμα αλλά ο τρόπος να βλέπεις τη Βίβλο με μία φονταμενταλιστική ματιά. Δηλαδή γράφω πολλά στο βιβλίο μου για το βιβλίο του Ζοσουά, το κεφάλαιο το σχετικό της Βίβλου. Αυτό είναι περισσότερο σαν μία παραβολή. Μιλάει για τις σφαγές των Χαναναίων και των άλλων λαών της Παλαιστίνης. Αυτή η ανάγνωση της βίβλου είναι λανθασμένη και πιστεύω ότι όλα αυτά είναι μια παραβολή για να κατανοήσει καλύτερα ο λαός της εποχής και ήταν στο νόημα της πολιτιστικής κατάστασης των Ισραηλιτών εκείνης της εποχής. Αυτό που βλέπουμε σήμερα όμως είναι ότι π.χ. ο Ισραηλινός στρατός όταν φεύγουν οι νεοσύλλεκτοι να πάνε να πολεμήσουν ή να πάνε να κάνουν τη θητεία τους παίρνουν μαζί τους το κεφάλαιο αυτό της Βίβλου για να μελετήσουν και να παραδειγματιστούν για το πώς αντιμετωπίστηκαν οι λαοί της Παλαιστίνης από τους Εβραίους της εποχής εκείνης. Εκείνο που βλέπουμε σήμερα είναι τους ραβίνους να ξέρουν την πολιτική του Ζοσουά και να την θέτουν ως μοντέλο προς μίμηση για τη σύγχρονη Ισραηλινή πολιτική.

Είδαμε όταν έφτασαν οι πουριτανοί στην Αμερική με το Μεϊφλάουερ τον 16ο και τον 17ο αιώνα να παίρνουν τη Βίβλο και αυτό το ειδικό κεφάλαιο και να εφαρμόζουν την ίδια πολιτική, για να εξολοθρεύσουν τους απίστους, που σε αυτήν την περίπτωση ήταν οι κακόμοιροι οι Ινδιάνοι της Αμερικής. Αυτό λοιπόν που καταδικάζω είναι ο τρόπος να βλέπεις τη Βίβλο με αυτή την σκληροπυρηνική και φονταμενταλιστική άποψη. Η Βίβλος είναι ένα θείο ανάγνωσμα, μια παραβολή και ο Ιησούς Χριστός μίλησε με παραβολές και έτσι πρέπει να το δούμε αυτό το βιβλίο.

Αυτό που μας βοήθησε πολύ στη Γαλλία να περάσουμε το μήνυμά μας ήταν ο φίλος μας ο Αβάς Πιέρ, μια μεγάλη προσωπικότητα της Γαλλίας, ο οποίος με βοήθησε να δω τη Βίβλο από αυτή τη ματιά και πέρασε το μήνυμα αυτό στον κόσμο, ότι ο σιωνισμός είναι μια αίρεση και ότι η Βίβλος πρέπει να ειδωθεί από άλλο μάτι».

Η κυκλοφορία του βιβλίου αυτού στο ευρύ κοινό προκάλεσε αλυσίδα αντιδράσεων και όπως ήταν αναμενόμενο επηρέασε ψυχολογικά και τον ίδιο τον Γκαρωντύ. Ο ίδιος όμως δηλώνει πως είχε δύο πολύ καλούς του φίλους, τους οποίους και ευχαριστεί για τη στήριξη που του πρόσφεραν  τις δύσκολες αυτές ώρες. Και αναφέρεται στον  Αβά Πιέρ στη Γαλλία και στον μεγάλο Βραζιλιάνο θεολόγο Ντελμαρά της θεολογίας της Αποκάλυψης.

 

Η ιστορία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έχει αποσιωπήσει μεγάλα εγκλήματα πολέμου. Όλοι θυμούνται τις θηριωδίες του Χίτλερ και ξεχνούν πεισματικά τα εγκλήματα του Στάλιν για παράδειγμα. Ο Γκαρωντύ τοποθετείται στο θέμα ως εξής  «Το θεμελιώδες λάθος είναι η δίκη της Νυρεμβέργης. Το δικαστήριο αυτό δεν ήταν βασικά ένα δικαστήριο διεθνές αλλά ένα δικαστήριο μόνο των συμμάχων που προϊσταντο ο Τζάκσον και τοποθετήθηκε μόνο επιμέρους και όχι γενικά. Μία από τις αρχές ήταν ότι όλες οι αναφορές που θα προσφέρονταν από τους συμμάχους θα θεωρούνταν αληθείς. Το δικαστήριο της Νυρεμβέργης έπρεπε να δικάσει τρία είδη κακουργημάτων. Πρώτον αυτούς οι οποίοι προκάλεσαν τον πόλεμο, δεύτερον αυτούς οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι εγκλημάτων πολέμου και τρίτον τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, δηλαδή των μη στρατευμένων, των πολιτών.

Το είχε πει ήδη ο Εγγλέζος Κάϊνς στη συνθήκη των Βερσαλλιών ότι «με τις συνθήκες τις οποίες υπογράφετε τώρα προετοιμάζετε ένα δεύτερο πόλεμο». 20 χρόνια μετά ο πόλεμος ήταν έτοιμος.

Κανονικά έπρεπε να δικαστεί στη Νυρεμβέργη και ό,τι είχε προξενήσει τον πόλεμο από το τέλος του μεσοπολέμου. Για παράδειγμα ας πούμε οι Γάλλοι βιομήχανοι που δώσανε στους Γερμανούς το ατσάλι, το οποίο στη συνέχεια βοήθησε τα οπλικά τους συστήματα, τις τράπεζες της Αμερικής και τις τράπεζες της Αγγλίας, οι οποίες ήταν πραγματικά οι πρόξενοι του πολέμου. Ο Χίτλερ ήταν μεγάλος εγκληματίας αλλά μεγαλύτεροι εγκληματίες ήταν αυτοί που τον βοήθησαν να ανέβει στην αρχή καθώς τον θεώρησαν ένα τείχος κατά του μπολσεβικισμού. Το κακό είναι ότι δεν καθορίστηκαν και δεν διαφοροποιήθηκαν τελικά, ποια ήταν τα εγκλήματα πολέμου. Ο Χίτλερ εφάρμοσε σε λευκούς αυτό που οι αποικιοκράτες, κυρίως Άγγλοι, εφάρμοζαν επί χρόνια στις αποικίες τους.

Ίσως έχουμε θεωρήσει ότι τα εγκλήματα πολέμου ήτανε κατά των πολιτών και ότι ο Χίτλερ ήταν αδιαμφισβήτητα ένας εγκληματίας. Αλλά και ο Στάλιν με τον Μπέρια στο Κατίν της Πολωνίας δολοφόνησαν εν ψυχρώ χιλιάδες πολίτες. Κατά τον ίδιο τρόπο και ο Τσόρτσιλ όταν διέταξε βομβαρδισμό με βόμβες φωσφόρου έκανε ένα έγκλημα πολέμου. Αλλά και η ατομική βόμβα η οποία έπεσε στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι από τους Αμερικάνους, αποτελούσε κι αυτό ένα έγκλημα πολέμου διότι εστράφησαν ενάντια του άμαχου πληθυσμού. Και πάρα πολλοί από τους Γερμανούς εγκληματίες πολέμου, χρησιμοποιήθηκαν από τους Αμερικανούς για να επεκτείνουν τον ιμπεριαλισμό τους, όπως ο Φονγκέλεν και ο Κλάους Μπάρπι που ήτανε και οι δύο μέλη της Γερμανικής αντικατασκοπίας. Το μεγαλύτερο έγκλημα της ανθρωπότητας είναι το αναπτυξιακό πρόγραμμα του σήμερα όπου τα περισσότερα αγαθά βρίσκονται στις τριτοκοσμικές χώρες και τα ελέγχουν οι αναπτυγμένες χώρες. Στις τριτοκοσμικές χώρες λόγω των προβλημάτων πεθαίνουν 15.000.000.παιδιά και πραγματικά αυτό αποτελεί ένα έγκλημα το οποίο κανείς δεν αμφισβητεί και κανείς δεν βλέπει».

 

Καταπέλτης ο Γκαρωντύ για τους συμμάχους αλλά και τους Αμερικανούς, θυμίζει εντελώς τον παλιό του εαυτό, αυτόν που διαβάζαμε, και αυτή είναι η απάντηση που παίρνουν όσοι έγραψαν για τον «Ρεαλισμό χωρίς όρια» με τον Κάφκα και τον Πικασσό, ότι δήθεν δεν θυμίζει τον παλιό Γκαρωντύ.  Ο Γκαρωντύ της σήμερον είναι ο ίδιος Γκαρωντύ του χθες που έγραψε το βιβλίο «Ρεαλισμός χωρίς όρια», την εποχή που είχε τη διεύθυνση του κομμουνιστικού κόμματος και είχε τολμήσει να κάνει κριτική του κομμουνισμού και στη Γαλλία και στη Σοβιετική Ένωση. Και που του κόστισε αυτό στο να τον βγάλουν το 1970 από το κομμουνιστικό κόμμα γιατί είπε ότι η απαγόρευση κριτικής και η αφαίρεση της θρησκείας από τη Σοβιετική Ένωση δείχνει ότι η Σ.Ε. δεν είναι αυτή που ήταν παλαιότερα.

Μάλιστα σε πολλά σημεία θυμίζει τον Νίκο Καζαντζάκη στις σχέσεις του με την Σοβιετική Ένωση και στην ρήξη του με το κομμουνιστικό κόμμα που του κόστισε τόσο πόλεμο από το Κ.Κ.Ε. και από την Γαλάτεια…. Δείχνει ο Γκαρωντύ, ότι δεν είναι μόνο ένας διάσημος άνθρωπος αλλά και ένας καλός φίλος και μεγάλος θαυμαστής της Ελλάδας. Τώρα πέρασαν τα νεανικά χρόνια του και είναι πλέον ένας ώριμος αλλά… έφηβος. Είναι γνωστό πως ο Γκαρωντύ ήταν τρίτος τη τάξη στο κομμουνιστικό κόμμα της Γαλλίας. Ένας άνθρωπος 25 χρονών μπορεί να σκέφτεται, να βλέπει άλλα πράγματα απ΄ ότι βλέπει ένας 50 και ένας 70; Η αλήθεια είναι κινητή;

«Οι αλήθειες δεν είναι κινητές, η πραγματικότητα είναι. Μέσα σε έναν αιώνα έχουμε αλλάξει περισσότερες ιδέες απ” ότι έχουμε αλλάξει σε 6.000 χρόνια που υπάρχει κατά κάποιο τρόπο η ανθρωπότητα. Χρειάζεται ένας άνθρωπος να μένει ακίνητος; Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα. Σήμερα σκέφτομαι τα νεανικά μου χρόνια, το 1933 όταν ήμουνα 20 χρονών, που ο Χίτλερ ανέβηκε στα πράγματα μετά τη μεγάλη κρίση της Ευρώπης και εκείνη τη χρονιά ενώ είχα γεννηθεί σε μια άθεη οικογένεια, αποφάσισα να γίνω και Χριστιανός και μέλος του κομμουνιστικού κόμματος. Αυτό διότι ήτανε το μόνο το οποίο πάλευε εναντίον του φασισμού στην Ισπανία, σε όλη την Ευρώπη και στη Γαλλία, και Χριστιανός γιατί ήθελα να αναβιώσω την κληρονομιά εκείνη του Αβραάμ, των παραδόσεων και της βαθιάς ευθύνης. Το όνειρό μου ήτανε στην ιστορία του σοσιαλισμού να μπορέσω να εισαγάγω την υπέρβαση της θρησκείας, του εβραϊσμού, του Ισλάμ, αυτή την υπέρβαση που με βοήθησε σήμερα σ’ αυτή την ηλικία, να διατηρήσω αυτή τη νεανική καρδιά των 20 ετών.”

 

Άραγε ο Ροζέ Γκαρωντύ πιστεύει πως η νεολαία της Γαλλίας, αν χρειαζόταν, θα μπορούσε να δημιουργήσει έναν Μάιο του ΄68 ενάντια στην άρχουσα τάξη; Η απάντησή του ήταν καταπελτική:

«Το 1968 έγινε κάτι το καταπληκτικό. Το σύστημα δούλευε εκπληκτικά. Δεν υπήρχε ανεργία, η οικονομία πήγαινε καλά, τα αναπτυξιακά προγράμματα πηγαίνανε καλά και ως δια μαγείας βρεθήκανε όλοι οι μισθωτοί να κάνουν απεργία, οι φοιτητές να κλείνουν τα πανεπιστήμια σε μια περίοδο που δεν υπήρχε κρίση. Αυτό είναι το περίεργο εκείνης της εποχής, ότι ενώ το σύστημα δούλευε, όλοι επαναστάτησαν εναντίον του συστήματος, όπως είχε πει ο Μαρξ ότι έπρεπε κανείς να προβλέπει τη συνέχεια και όχι να επαναπαύεται σε στιγμές ευφορίας. Σήμερα κανένα κόμμα στη Γαλλία, ούτε η αριστερά ούτε η δεξιά έχουν σχέδια μελλοντικά για την ευημερία του τόπου. Και αυτό συμβαίνει σε πολλά ακόμα κράτη. Το τελευταίο μου βιβλίο έχει μεταφραστεί σε πάρα πολλές γλώσσες και αυτό που μου έκανε φοβερή εντύπωση είναι η διάσταση που υπάρχει ανάμεσα στην άρχουσα τάξη και στον λαό. Η κοινή γνώμη έχει αναισθητοποιηθεί από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.»

 

Έχουν επικρατήσει μεγάλοι παράγοντες, το Μάαστριχ, οικονομικοί παράμετροι κ.α. και οι λαοί έχουν «καθίσει». Το ερώτημα είναι αν τα ΜΜΕ έχουν δώσει τη χαριστική βολή τους ή αν υπάρχει ακόμα ελπίδα. Ο Ροζέ Γκαρωντύ υποστηρίζει πως «Πάμε για μια γενική ανάφλεξη και έχουμε ένα πρώτο παράδειγμα με τους Άπας στο Μεξικό. Η αλήθεια είναι ότι τα Μ.Μ.Ε. έχουνε αναισθητοποιήσει τους λαούς και κατά βάθος ενδεχομένως να είναι μια σιωνιστική προπαγάνδα η οποία έχει επιβάλει τη θέληση της και οι άνθρωποι του πνεύματος έχουν αναγκαστεί να σιωπήσουν. Όταν εγώ ο ίδιος και ο φίλος μου ο Αμπί Πιερ επαναστατήσαμε κατά όλων αυτών των θεμάτων, ό,τι είπαμε έμεινε αναπάντητο. Σαν να υπήρχε ένα σιδερένιο χέρι το οποίο να πίεζε τα πάντα προς τα κάτω. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι υπάρχει ένας ηγεμονισμός της Αμερικής, ο οποίος φαίνεται πάρα πολύ στη Λατινική Αμερική, όπου πάρα πολλοί άνθρωποι του πνεύματος και ιερείς θέλησαν να ξεσηκωθούν αλλά αναγκάστηκαν να υποκύψουν στο σύστημα διότι η Αμερική τους καταπίεζε.

Η συνθήκη του Μάαστριχ, από τη στιγμή που είναι η βάση της Ατλαντικής συμμαχίας στην Ευρώπη, σήμερα δεν κάνει τίποτε άλλο παρά μόνο να βοηθάει την Αμερική να επεκτείνει την κυριαρχία της και στην Ευρώπη. Θέλω να αναφέρω την κυρία Σιμόν Βέιλ, όχι την γνωστή, αλλά μια Εβραία η οποία είχε ασπαστεί τον Χριστιανισμό, ήτανε φιλόσοφος και εργαζότανε σε εργοστάσιο, και  προσχώρησε στις δυνάμεις του Ντε Γκωλ κατά τον πόλεμο. Είχε πει τότε ότι το αύριο μας επιφυλάσσει μια απόλυτη αμερικανοποίηση της Ευρώπης. Αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος, καθότι σήμερα δεν υπάρχει ούτε απόλυτη δεξιά ούτε απόλυτη αριστερά. Απλώς, όπως γινόταν κατά τη διάρκεια του πολέμου, υπήρχανε αυτοί οι οποίοι αντετίθεντο στους Ναζί και αυτοί οι οποίοι δούλευαν μαζί τους. Αλλά ήτανε και από τους μεν και από τους δε. Πρέπει να πολεμήσουμε για να διατηρήσουμε την ταυτότητα μας και την κουλτούρα μας εναντίον της ανεργίας που μας εξαγάγει η Αμερική. Εναντίον του Μάαστριχ έχω εκφραστεί μαζί με τον Γκαλουά, ο οποίος κατά την διάρκεια του πολέμου ήτανε αξιωματικός της ΡΑΦ, ήταν ακροδεξιός ενώ εγώ βρισκόμουνα σε στρατόπεδα συγκεντρώσεων στη Γερμανία. Αυτή τη στιγμή το πνεύμα και των δύο μας πηγαίνει σε αυτήν τη πάλη ενάντια στην αφαίρεση ταυτότητας της Ευρώπης.»

Η Γαλλία ως γνωστόν, έχει πάρει ευτυχώς ειδικά μέτρα για να μην εισρέουν ξένες λέξεις και επηρεαστεί η γαλλική γλώσσα και κουλτούρα. Από την άλλη πλευρά ο Ροζέ Γκαρωντύ μιλά για μία αμερικανοποίηση που όσο περνούν τα χρόνια γίνεται πιο απειλητική.

«Ο μεγάλος εχθρός είναι η Αμερική και αυτός είναι ο μεγάλος κίνδυνος. Στον πολιτικοοικονομικό τομέα η ανεργία αυξάνεται συνεχώς στην Ευρώπη, χάρη σε μια πολιτική, η οποία δεν είναι ουσιαστικά Ευρωπαϊκή και αυτό ενώνεται με αυτό που ονομάζεται αναισθησία της λαϊκής βούλησης. Τι σχέδια για το μέλλον μπορεί να κάνει ένα παιδί που ανοίγει την τηλεόραση και βλέπει ταινίες όπως «Η μέρα της ανεξαρτησίας»; Εκεί δεν υπεισέρχεται ο ανθρώπινος παράγων αλλά είναι όλα τεχνικά εφέ και δείχνουνε τι μέλλει γενέσθαι. Είναι βασικά το προϊόν της αμερικάνικης αντικουλτούρας.».

Η γαλλική κουλτούρα έχει δείγματα κόπωσης εξαιτίας αυτής της πίεσης αμερικανικής εισροής συνηθειών;

«Αλίμονο ναι. Υπάρχει μια μεγάλη πνευματική παρακμή σε όλους τους τομείς. Το κέντρο Μπομπιντού στη Γαλλία, που σαν θέμα εκθέσεως δείχνει τα έργα του Άντι Γουόρχολ. Η Ντεφάνς επίσης είναι ένα βιβλίο σαν κι αυτό. *

Δεν έχω τίποτα εναντίον του εβραϊσμού που απορρέει από τον Αβραάμ, που είναι ο πατήρ των θρησκειών της εβραϊκής θρησκείας και των θρησκειών που απέρρευσαν από αυτή αλλά είμαι σαφώς εναντίον της αμερικάνικης πολιτικής».

 

 

Η γαλλική λογοτεχνία έχει ως γνωστόν κυρίαρχη θέση στην παγκόσμια εκτίμηση και διαθέτει πολλά και πολύ μεγάλα ονόματα. Ποιούς Γάλλους συγγραφείς θα συνιστούσε ο Γκαρωντύ να διαβάσουν σήμερα οι νέοι ώστε να “αναστηθούν», ενώ ήδη μιλάμε για εξάπλωση ενός επικίνδυνου λήθαργου;

«Δεν είναι μόνο η γαλλική φιλολογία. Αυτό που αποτελεί και στηρίζει την ενότητα της Ευρώπης είναι ο πολιτισμός της. Όταν πρόκειται για ανάγνωση, δεν πρέπει να διαλέγει κάποιος μόνο Γάλλους. Όταν θέλεις να βοηθήσεις τον πολιτισμό πρέπει να ξαναδιαβάσεις τον Ουγκώ. Αλλά πρέπει να υπερασπιστούμε ολόκληρο τον Ευρωπαϊκό πολιτισμό. Έχουμε πολλά να μάθουμε από τον Προμηθέα του Αισχύλου, τον Σαίξπηρ, τον Ντοστογιέφσκι, τον Θερβάντες. Υπήρξαν πολλοί άνθρωποι που έδειξαν το μεγαλείο της Γαλλίας. Ο πιο πρόσφατος ο Εξιπερί, που έδωσε μια μεγάλη ιδέα του ανθρώπου, όπως είχε κάνει και ο Ρολάν και είναι πάρα πολύ απομακρυσμένα όλα αυτά από ό,τι μας διδάσκουν σήμερα. Διάβαζα το βιβλίο των Γαλλικών της εγγονής μου και μιλάνε πολύ περισσότερο για τον Βιάν παρά για την μεγάλη φιλολογία που έκανε το μεγαλείο της Γαλλίας.»

Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η προσωπική άποψη του Γκαρωντύ για τον Αραγκόν και Μωρουά.

«Ο Μωρουά δεν ήτανε αυτός που έδωσε την υψηλότερη ιδέα για τον άνθρωπο. Ο Αραγκόν δεν ήταν μόνο φίλος μου για σειρά ετών, αλλά παρουσίασε μια από τις πλευρές της μεγάλης Γαλλικής φύσης. Όπως υπήρχε για την Ελλάδα ο Καζαντζάκης, για τη Γαλλία υπήρχε ο Περς ή ο Ελιάρ. Υπάρχει μια πλειάδα Γάλλων ποιητών και συγγραφέων που όλοι τους ανέδειξαν τη μεγαλοσύνη του ανθρώπου. Ο υποβιβασμός του ανθρώπου σήμερα ενδεχομένως προξενείται από τη μαζική είσοδο των Αμερικάνικων ταινιών και του Αμερικάνικου πολιτισμού.»

 

*   Σ.σ. Δεν είναι απολύτως κατανοητή αυτή η αναφορά στην Ντεφάνς

 

 

Κάπου διαφαίνεται η ανησυχία του  Ροζέ Γκαρωντύ στο ότι θα είναι πιο σπάνια από εδώ και πέρα τα μεγάλα ονόματα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Ποιό είναι το μήνυμα που θέλει να στείλει ο Γκαρωντύ πάνω σ΄αυτό;

«Δεν είναι μήνυμα, αλλά μια πεποίθησή μου ότι το μέλλον δεν είναι αυτό που θα είναι αλλά αυτό το οποίο θα φτιάξουμε. Είμαστε όλοι προσωπικά υπεύθυνοι. Να αντικαταστήσουμε τον κόσμο της βίας, με ένα κόσμο αγάπης, διαλόγου και κατανοήσεως όλων και κυρίως τον Τρίτο Κόσμο».

Ο ίδιος τάσσεται πρώτος σε αυτόν τον αγώνα.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Επίλογος

 

Ακόμα δεν έχω κατασταλάξει σε πόσα και σε ποια πράγματα διαφωνώ με τον Γκαρωντύ. Διαφωνώ όμως πρωτίστως με τον τρόπο που διαφωνούν μαζί του οι αντίπαλοί του. Το να καίνε βιβλιοπωλεία ή να ψηφίζουν νόμους εξόντωσης του, τον ηρωποιούν αντί να τον καταρρίπτουν.

 

Ο ίδιος έχει δηλώσει ότι είναι υπέρ του ισραηλινού λαού και εναντίον μόνο του γνωστού ιερατείου που αδικεί τον λαό αυτό και τον βλάπτει. Άλλωστε αισθήματα αρνητικά για τους Εβραίους υπάρχουν αναπτυγμένα κρυφά ή φανερά σε πάρα πάρα πολλούς ανθρώπους. Αυτό δεν θα αλλάξει με το να βάλλονται οι επικριτές τους αλλά με το να δείξουν οι Εβραίοι το πιθανότατα καλύτερό τους πρόσωπο. Στην Παλαιστίνη π.χ. δεν το έχουμε δει αυτό… Βεβαίως πρέπει να  αναγνωριστεί ότι ο λαός αυτός πρέπει να έχει μια πατρίδα και δεν πιστεύω ότι ο Γκαρωντύ θα ήθελε το αντίθετο. Όμως το να διώκεται με ειδικούς νόμους περίεργα ψηφισμένους ένας μεγάλος συγγραφέας, ένας αγωνιστής της  γαλλικής αντίστασης στη γερμανική κατοχή, ένας μεγάλος θεωρητικός του κομμουνισμού, ένας διαπρεπής συγγραφέας και φιλόσοφος, επειδή δε συμφωνεί σε όλα με τους ισραηλινούς δεν θα είναι κάτι που θα λαμπρύνει τον πολιτικό και νομικό μας πολιτισμό. Στην Ιταλία έγινε ένας σχετικός, εκπληκτικός νόμος που καταδικάζει με συγκεκριμένες ποινές όποιον εκφράσει έστω και μια απόλυτα προσωπική, ενδόμυχη σκέψη του, όχι ότι δεν πιστεύει αλλά ότι απλά και μόνο αμφισβητεί το Ολοκαύτωμα: Ξεχάσαμε και τα ατομικά δικαιώματα δηλαδή και το δικαίωμα ελεύθερης έκφρασης της ελεύθερης κρίσης και σκέψης, αλλά ακόμα και τον Βολτέρο για εκείνο που έλεγε «Διαφωνώ με αυτά που λες αλλά θα αγωνίζομαι μέχρι θανάτου για να μπορείς να τα λες».

 

Ο Ροζέ Γκαρωντύ δεν αμφισβήτησε το Ολοκαύτωμα, και καταδίκασε τον Χίτλερ ως μεγάλο δολοφόνο. Απλά αμφισβήτησε τον αριθμό θυμάτων του και αυτό το τεκμηρίωσε. Κυρίως δε, τόνισε ότι άλλοι μεγαλύτεροι φονιάδες λαών έμειναν στο απυρόβλητο (Ρούσβελτ, Στάλιν…) όπως γίνεται πάντα με τους νικητές που στο τέλος γράφουν και την Ιστορία στα μέτρα τους!  (Όργουελ…)

 

Ο Γκαρωντύ βραβεύτηκε εδώ στην Ελλάδα για κάτι το ιδιαίτερο για το οποίο η συγκεκριμένη πολιτιστική αγωνιστική εταιρεία –σωματείο-  δίνει τα βραβεία της. Όχι για τα βιβλία του, όχι για την πνευματική και κοινωνική ή αγωνιστική του δράση επί δεκαετίες, αλλά για το θάρρος του να περιλάβει στα βιβλία του αυτό που εκείνος πίστευε, γνωρίζοντας ότι θα δεχτεί το δυσανάλογα βαρύ φορτίο που τελικά δέχτηκε από πολύ ισχυρότερες δυνάμεις για το θάρρος του αυτό.

«Όταν ένα σκυλάκι γαβγίζει και αντιστέκεται μπροστά σε ένα λυκόσκυλο, οι Άγγλοι λένε: «Αυτός είναι ένας τζέντλεμαν».

 

Ο Γκαρωντύ λανθασμένα ίσως, αμφισβήτησε το Ολοκαύτωμα. Αυτό όμως ήθελε θάρρος για να το αποτολμήσει. Έτσι, υπέστη το δικό του «ολοκαύτωμα», το οποίο δεν μπορεί κανένας να αμφισβητήσει. Ήταν 82 ετών και όμως στάθηκε όρθιος.

Και ο Όσκαρ Γουάιλντ δέχθηκε ανάλογες επιθέσεις από τη χώρα του, άντεξε όρθιος το δικαστήριο και τη φυλακή μέχρι την πτώση του που ήταν αναμενόμενη. Όμως σήμερα τον έχει στην αγκαλιά της όλη η ανθρωπότητα και κανένας δεν είναι με το μέρος του αντιδίκου του, της κυβέρνησης και της δικαιοσύνης της εποχής του που τον καταδίκασε.

Το ίδιο και ο μεγάλος μας Καζαντζάκης.

Αν ο Γκαρωντύ αδίκησε το Ολοκαύτωμα, το οποίο όμως έχει αναγνωριστεί και υμνηθεί με χιλιάδες έργα και πολλούς άλλους τρόπους, ήταν τόσο τρομερό; Χτυπώντας τον Γκαρωντύ χτυπήθηκε «η άλλη άποψη» που όμως το δικαίωμά της είναι θεμέλιο του πολιτισμού μας και των συνταγμάτων όλων των χωρών από το γαλλικό μάλιστα 1789 και μετά!.

 

 

Όταν τον ρώτησα, γιατί μερικές χώρες δεν βοηθούν την Ελλάδα αλλά πολλές φορές στέκονται και απέναντί της και εξ’ αυτού μάλιστα ο ελληνικός λαός έχει την αίσθηση ότι αυτό είναι μια αδικαιολόγητη σκληρότητα επειδή ζηλεύουν τον πολιτισμό της, μου απάντησε:

«Μπορεί να συμβαίνει και αυτό μεμονωμένα και περιστασιακά, αλλά λέω με απόλυτη βεβαιότητα ότι αυτό επ’ ουδενί ισχύει για τους πνευματικούς και φωτισμένους ανθρώπους των άλλων χωρών. Θα μπορούσαμε ποτέ να ζηλέψουμε τη μάνα μας;»

Ένα σημείο ακόμα του μεγαλείου του Γκαρωντύ ήταν αυτό που είδε πριν από εμάς και το διατύπωσε στη συνέντευξη ως εξής:

«Δεν υπάρχουν πια αριστεροί και δεξιοί, δεν θα συγκρουστούν οι άνθρωποι πάνω σε τέτοια πράγματα πλέον. Ο πόλεμος που θα γίνει θα είναι θρησκευτικός, και όταν λέω θρησκευτικός δεν εννοώ καθόλου τους χριστιανούς, τους μουσουλμάνους, τους βουδιστές… Έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια μία πολύ μεγάλη δύναμη η οποία έχει εξαπλώσει τη θρησκεία της παντού. Και η θρησκεία αυτή είναι ο μονοθεϊσμός της αγοράς, δηλαδή το χρήμα, η ύλη, η κατανάλωση, η αγορά. Απέναντί τους προσπαθεί να σταθεί και να αντισταθεί η δύναμη του πνεύματος, οι ιδέες, η βαθιά αξία της ποιότητας της ζωής, η σωτηρία του περιβάλλοντος, ο ιδεαλισμός. Ο πόλεμος θα γίνει μεταξύ αυτών των δύο χώρων.»

Ένα άλλο αίσθημα που μου γεννήθηκε για τον Ροζέ Γκαρωντύ ήταν αυτό ενός μυθικού ήρωα ενός βασιλιά Ληρ, ενός Προμηθέα που θεοί και δαίμονες τα έβαλαν μαζί του επειδή ανησυχούσαν για τις ιδέες του και αυτός γέροντας 82 ετών με σοβαρή καρδιοπάθεια αντιστεκόταν στους κατατρεγμούς, στα δικαστήρια, στις απειλές. Ακόμα και η Ιερά Εξέταση θα ήταν πιο συγκρατημένη απέναντι του κι όμως η φωτισμένη Γαλλία που εκτέλεσε τον Νεή και τον Καμπρών τότε, που έσφαξε τον βασιλιά, την βασίλισσα και το παιδί τους πιο πριν επικαλούμενη κάποια ιδανικά,  επαναλαμβάνει τα ίδια σήμερα.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Επίλογος του βιβλίου

 

 

 

Η τηλεόραση δεν έφερε και την ολοκληρωτική καταστροφή που πολλές φορές λέμε, ούτε η μέθη της σήμαινε το «χαμένο σαββατοκύριακο». Γιατί μέσα σε 1700 εκπομπές οξύτατης κριτικής και ανάδειξης πολλών κρυφών πληγών, έχεις πει ήδη πολλά… Η απώλεια είναι ότι όλα αυτά δεν είναι εύκολο να τα κάνεις βιβλίο. Στον αέρα βγήκαν πολλά «βιβλία» και εκεί χάθηκαν… Ωστόσο διέπλασαν αφυπνιστικά νομίζω, για να μην πω επαναστατικά, αρκετές χιλιάδες κόσμο, πολύ περισσότερου από τους αναγνώστες ενός βιβλίου, πολύ περισσότερους από όσο φαντάζεστε.

Αρχίζω τον επίλογο με την αναφορά μου αυτή στην τηλεόραση για να την απενοχοποιήσω και μέσω αυτής να απενοχοποιηθώ και εγώ.

 

Γνώρισα πολλά ιερά τέρατα που άλλα δεν ήταν ιερά και άλλα δεν ήταν τέρατα. Γνώρισα και τέρατα. Όπως ξαναείπα ήταν ένα ταξίδι με Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες, με νεράιδες και Σειρήνες που σαν Ιθάκη τους όμως πρέπει να έχουν πάντα ένα βιβλίο. Το βιβλίο που πεθαίνει σήμερα αλλά θα ανασυρθεί αύριο σαν πολύτιμος θησαυρός για να αναστηθεί και να αναστήσει.

Στο γνωστό παραμύθι ο μυθικός ήρωας που μεταμορφώνεται σε δελφίνι για να περάσει τις θάλασσες και ξαναμεταμορφώνεται σε αετό για να περάσει τα βουνά είναι ο ίδιος ο συγγραφέας που θα γίνει επαναστάτης για να ξεσκεπάσει τον κόσμο, που θα γίνει τηλεοπτικός για να τον προσεγγίσει και που θα βγάζει από τις τσέπες του όσο μπορεί περισσότερα επτασφράγιστα μυστικά για να τα αφήνει εδώ και εκεί στο πέρασμά του.

Ο συγγραφέας -Προμηθέας σήμερα- αφού βγάζει προς τον κόσμο τα μυστικά των ισχυρών- καλείται να παίξει έναν επικίνδυνο ρόλο απομυθοποίησης και αποκάλυψης κόντρα σε όλους. Το θείον δε θέλει να το περιγράψεις. Ο Θεός ενοχλείται από τις γρήγορες ταχύτητες, η τάξη πραγμάτων υποφέρει στο χειρουργικό κρεβάτι της βίαιης εξέλιξης, οι κοσμικές εξουσίες θυμώνουν όταν τις ξεβολεύεις και οι λαοί ούτε τα γνωρίζουν ούτε ενδιαφέρονται για όλα αυτά έστω και αν γίνονται για αυτούς. Έτσι ο Προμηθέας πληρώνει στο τέλος αλλά επιμένει. Συχνά ο συγγραφέας τιμωρείται όπως η πεταλούδα που πλησίασε πολύ στο φως. Ο συγγραφέας πληρώνει το πολύ φως που έχει μέσα του…

Απομυθοποίηση πρώτη, το σύμπαν είναι ωραίο, δυνατό αλλά και σκληρό τόσο που είναι πιθανόν να μας έχει ως αναλώσιμό του. Απομυθοποίηση δεύτερη, οι θρησκείες εκμεταλλεύονται όλα τα κλειστά μυστήρια δημιουργώντας ένα κλίμα δέους έναντι του οποίου ο άνθρωπος πρέπει να παραμένει ανήμπορος και γονυκλινής. Στην πρώτη περίπτωση είσαι το αμμοχάλικο του σύμπαντος, στη δεύτερη είσαι ο υπηρέτης μιας πίστης που αν και πίστη, δεν πείθει κανέναν νοήμονα για τίποτα.

Και πάμε στην τρίτη απομυθοποίηση, στην κοσμική εξουσία. Εκεί η υποταγή είναι ακόμα μεγαλύτερη και συνεχής. Οι εξυπνότεροι και πονηρότεροι στήνουν έναν κόσμο στα μέτρα τους, δημιουργούν ένα πολιτικό άλλοθι για αυτό, επινοούν νόμους και μπράβους που θα ασφαλίζουν αυτό το κατεστημένο πρόγραμμα και αμέσως μετά προχωρούν σε αυτή τη νέα μορφή υποταγής του απλού κόσμου προς αυτούς. Όταν ελέγχουν νόμους και δικαιοσύνη, στρατούς και αστυνομία, παιδεία και τηλεόραση και ολόκληρη την οικονομία δεν έχουν αφήσει τίποτα που να μην το κάλυψαν και δεν κινδυνεύουν από τίποτα.

Η τέταρτη απομυθοποίηση είναι η του λεγόμενου πνευματικο-καλλιτεχνικού κόσμου που έχει μεταμορφωθεί πλέον σε χρυσοφόρο κόσμο αμειβόμενων γελωτοποιών υπηρετών των κρατούντων και υπνωτιστών του πλήθους. Δηλαδή καλά αμειβόμενων υπαλλήλων συνενόχων του.

 

 

 

 

 

 

ΤΕΛΟΣ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Βιβλία του συγγραφέα:

 

 

 

  Πορεία, έργο και αγώνες του συγγραφέα Κώστα Χατζιδάκη

 

Μετά την εισαγωγή του στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, βρίσκεται Έφεδρος αξιωματικός της Αεροπορίας και διευθυντής Τύπου εκεί. Απολυόμενος, αρχίζει τους πολιτικούς του αγώνες με την ένωση Κέντρου και μετά το ‘70 δουλεύει στην αντίσταση. Στα ταξίδια του έξω, επισκέπτεται συχνά τον Π. Βαρδινογιάννη, Α. Παπανδρέου , Κώστα Ανδρειόπουλο και Εύη Δεμίρη για να ενισχύσει (τους τελευταίους) με πληροφορίες για τον αγώνα τους στην Γαλλική Ραδιοφωνία.

Το 1971 συλλαμβάνεται από την χούντα, βασανίζεται και η σύλληψή του αναφέρεται στα τότε πρωτοσέλιδα. Κλείνουν τα γραφεία του και του αφαιρούν το διαβατήριο. Παθαίνει οικονομική και επαγγελματική καταστροφή και μένει άνεργος.

Γράφει (1973) το πρώτο αντιδικτατορικό βιβλίο του «Οι Μεν και οι Δε». Μόνο το 1974 του επιστρέφεται το διαβατήριο. Ακολουθούν άλλα εννέα βιβλία του, τα μισά πολιτικά, τα οποία και κάνουν επανεκδόσεις. (σημαντικότερα: Καφέ Βυζάντιο, Μια Αλλαγή που ναυαγεί, Ο Ανδρέας κι εγώ, Οι χυδαίοι στην εξουσία, Απαγορευμένα κείμενα.)

Το 1984 του απονέμεται κρατική διάκριση για τον αντιστασιακό του αγώνα. Το 1985 δημιουργεί το εργαστήρι ελεύθερης δημοσιογραφίας. Το 1988 εκδίδει (μέχρι το 1992) το περιοδικό «ΕΠΙ» και «Καταγγελία».

Στις τηλεοπτικές εκπομπές του από το 1993 και μετά, βγαίνει σε κατ’ ευθείαν αντιπαράθεση με το πολιτικό και ψευτοπνευματικό κατεστημένο, προσπαθώντας να προλάβει τα όσα θα έρθουν…
Τον τιμούν σαν καλεσμένοι του σημαντικότατες προσωπικότητες. Μεταξύ αυτών: Μανώλης Γλέζος, Ελένη Καζαντζάκη, Άννα Σικελιανού, Γιάγκος Πεσμαζόγλου, Άννα Συνοδινού, Α. Ψαρούδα Μπενάκη,  Φώτης Κουβέλης, Μιχάλης Κατσαρός, Σ. Παναγούλης Ν. Βενιζέλος και ο μεγάλος Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας Ροζέ Γκαρωντύ κατ’ αποκλειστικότητα!

Το 1998 Ιδρύει την Εταιρεία Υπεράσπισης Αξιών, την οποία τιμούν ως μέλη, ο τ. Πρόεδρος Δημοκρατίας Μιχ. Στασινόπουλος, ο τ. Πρωθυπουργός Ιωάννης Γρίβας κ.α.

Το 2000 γίνεται Πρόεδρος. Το 2008, με κομματική και παρακρατική επέμβαση, μεσούσης της αποκάλυψης των μεγάλων σκανδάλων, δέχεται ύπουλο κτύπημα με αιφνίδια «απαγόρευση» της πολιτικής εκπομπής του! Συνεχίζει όμως σε άλλο κανάλι της τηλεόρασης τις δυναμικές καταγγελτικές εκπομπές του, ενώ επανέρχεται στο συγγραφικό του έργο, παρουσιάζοντας δυο ακόμα βιβλία του, ετούτο και το πολιτικό του βιβλίο ΝΕΡΟΤΕ…

 

 

 

Σχολιάστε

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Επιτρέπονται τα εξής στοιχεία και ιδιότητες HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

logo
logo
© 2022 ekpompi.gr | Επικοινωνία: kx@ekpompi.gr